نگاهی بر ژانرهای کمدی فراموش شده
نویسنده: سیدمحمدجواد کیش‌بافان
در دهه اخیر آثار کمدی، یکه‌تاز گیشه و فروش سینمایی بودند. به طوری که در همین هفته اخیر فیلم کمدی «خانم والده» که اتفاقا از نظر منتقدان فیلم خاصی نیز نیست بیش از هفتاد درصد فروش کل سینما را به خود اختصاص داد و همه فیلم‌های دیگر در حال اکران روی هم رفته فقط نزدیک سی درصد فروش داشتند.
البته که موفقیت این آثار کمدی صرفا در همین فروش خلاصه می‌شود و هیچکدام از این فیلم‌ها نتوانستند در جشنواره‌های داخلی و بین‌المللی به موفقیتی دست یابند؛ و مهم‌تر از آن هیچکدام نیز آثار ماندگاری نشدند و گویی فقط حکم یک قرص مسکن شادی آفرین را برای مخاطب دارند که فقط در هنگام تماشای فیلم کارکرد دارد و یک سال بعد مخاطب اصلا خاطره‌ای در ذهنش نیست چرا که قرص‌های کمدی جدید در سینما در حال اکران هستند و مشغول مصرف آن‌هاست.
این در حالی است که در گذشته‌های نه چندان دور ما آثار کمدی نظیر مهمان مامان، ناصرالدین شاه آکتور سینما، مارمولک و … را داشتیم که هم در جشنواره فیلم فجر خوش می‌درخشیدند و هم در ذهن مخاطبان هنوز باقی مانده‌اند. دلیل اصلی این افول را میتوان همین اقبال افراطی تولیدکنندگان به میزان فروش دانست که باعث شده رو به الگوهای تکراری بیاورند و از خلاقیت در این زمینه پرهیز کنند.
به طوری که اغلب آثار کمدی که در سالیان اخیر دیدیم یا فیلم‌هایی بودند که در دهه 50 و 60 شمسی می‌گذشتند و به نوعی تداعی‌گر فیلم‌فارسی‌های قبل از انقلاب هستند یا دوربین را به خارج کشور می‌برند و یک دختر مو بلوند خارجی به دو یا سه شخصیت اصلی فیلم اضافه می‌کنند که یکی از این شخصیت‌ها نیز عاشقش می‌شود.
تکرار این الگوها در حالی است که طنز هم خودش از زیرژانرهای متعددی تشکیل شده است و هم در ترکیب با دیگرژانرها می‌تواند آثار خلاقانه و ماندگاری خلق کند.
نگاهی بر ژانرهای کمدی فراموش شده
در این یادداشت برخی از این ژانرهای کمدی متنوع و ترکیبی را که سینماگران ما فراموش کردند برای آن‌ها یادآوری می‌کنیم.
کمدی رمانتیک یا کمدی عاشقانه
همانطور که از اسمش مشخص است ترکیبی از ژانرهای کمدی و عاشقانه است و زیر ژانر هر دو قرار می‌گیرد. از نمونه‌های جهانی و برجسته این ژانر میتوان به «حدس بزن چه کسی برای شام می‌آید» محصول 1967 و «تعطیلات رمی» با بازی یکی از ستارگان تاریخ سینما یعنی ادری هیپبورن اشاره کرد.
در قرن جدید نیز فیلم «دفترچه امیدبخش» یکی از نمونه‌های مطلوب این ژانر است. در ایران فیلم‌های زیادی در این ژانر قرار دارند که عمده آن‌ها ناموفق هستند. آخرین فیلمی که ادعای این ژانر را داشت فیلم «پول و پارتی» بود که از یک نیمه طنز و یک نیمه عاشقانه تشکیل شده بود و تقریبا هیچکدام را همزمان نداشت! موفق‌ترین آثار این ژانر را میتوان فیلم «کتاب قانون» و فصل اول سریال «دردسرهای عظیم»، عنوان کرد.
فیلم نقیضه یا هجو
فیلم نقیضه یا هجو می‌تواند به نقیضه دیگر ژانرها، رمان‌ها و حتی یک شخصیت بپردازد. این ژانر در ایران به صورت مستقل تقریبا وجود ندارد و شاید فقط بتوان مجموعه آیتمی خنده بازار را برای آن مثال زد، اگرچه در برخی از فیلم‌های کمدی مانند «قاعده بازی» تک سکانس‌هایی به صورت نقیضه وجود دارند.
اما در سینمای جهان این ژانر قدمتی بسیار طولانی دارد. به طوری که فیلم دکتر پیکل و آقای پراید در عصر فیلم‌های صامت در این دسته قرار می‌گیرد. فیلم‌های نقیضه در این سال‌ها به مجموعه فیلم‌های مشهوری چون جیمز باند و جنگ ستارگان نیز رحم نکردند و به ترتیب در فیلم ضد جاسوسی محصول 1996 و دوگانه توپ‌های فضایی به هجو آن‌ها پرداختند.
از مشهورترین نمونه‌های این ژانر مجموعه فیلمِ، فیلم ترسناک است که با سه گانه جیغ، می‌دانم تابستان پیش چه کردی و چندین فیلم ترسناک دیگر شوخی کرده است. از نمونه‌های متاخر نقیضه نیز میتوان به ویرد: داستان ال یانکوویک محصول 2022 و کواسای محصول 2023 اشاره کرد.
کمدی اکشن
اکشن و کمدی هر کدام به تنهایی جزو ژانرهای مورد علاقه مخاطبان هستند و حالا در این زیرژانر با یکدیگر ترکیب شده‌اند. شاید معروف‌ترین فیلم این ژانر برای مخاطب ایرانی فیلم آقا و خانم اسمیت باشد اما از نمونه‌های موفق آن میتوان فیلم‌های دروغ‌های حقیقی و مخمصه را نام برد.
همچنین فیلم شش زیرزمینی از دیگر فیلم‌های جهانی این ژانر است که پیمان معادی بازیگر ایرانی در آن حضور داشته است. جدیدترین فیلم‌های برجسته این ژانر نیز بدلکار محصول 2024، روح شده تولید 2023 و قطار سریع‌السیر هستند.
در ایران نزدیک‌ترین فیلم به این ژانر فیلم مشت آخر مهدی فخیم زاده بود اما فیلم تمساح خونی جدیدترین و احتمالا موفق‌ترین آن‌هاست. فیلم چشم و گوش بسته هم در این ژانر قرار می‌گیرد که خود بازسازی (یا بهتر است بگوییم کپی!) یک فیلم آمریکایی است.
کمدی فانتزی
کمدی فانتزی برخلاف دسته‌های پیشین یکی از متداول‌ترین و البته موفق‌ترین ژانرهای کمدی سینمای ایران در دهه‌های گذشته است. چهار کارگردان برحسته سینمای ایران یعنی محسن مخملباف، کمال تبریزی، ابوالحسن داوودی و شهریار بحرانی به ترتیب فیلم‌های باکیفیت ناصرالدین شاه آکتور سینما، همیشه پای یک زن در میان است، جیب‌برها به بهشت نمی‌روند و دنیای وارونه را در این ژانر کارگردانی کرده‌اند که دو مورد اول در جشنواره‌ها نیز موفق ظاهر شدند.
در سال‌های اخیر محسن امیریوسفی با قیف تلاشی قابل احترام اما نه چندان موفق در بازسازی این ژانر داشت. علاوه بر این فیلم‌ها، سریال مسافران رامبد جوان نیز شاهکاری در این ژانر بود و نمی‌توان اسم آن را از قلم انداخت. فیلم‌های باربی و افسون شده محصول سال 2007 نیز دو فیلم از نمونه‌های جهانی این ژانر هستند.
مستندنما
احتمالا ناشناخته‌ترین ژانر کمدی برای مخاطب همین مستندنما یا ماکیومنتری باشد. مستندنما درواقع نوعی فیلم یا مجموعه تلویزیونی است که رویدادهای خیالی را با استفاده از تکنیک‌های فیلم‌سازی و فیلم‌برداری در قالب یک مستند واقعی نشان می‌دهد.
اگرچه در ایران اثر خاصی در این ژانر نداشتیم اما مانی حقیقی در فیلم اژدها وارد می‌شود تلاش کرد که به آن نزدیک شود تا به نوعی تنها مستندنمای برجسته ایران باشد. فیلم‌های این اسپینال تپ است، انسان سگ را گاز می‌گیرد و در انتظار گافمن تنها چند نمونه از آثار جهانی شاخص این ژانر هستند.
کمدی سیاه
کمدی سیاه یا کمدی تلخ از زیرژانرهای برجسته کمدی هم در ادبیات و هم در سینما در جهان است که در ایران وضعیتی کاملا متضاد دارد و هم در ادبیات و هم در سینما مغفول مانده است.
بردمن, فارگو و زن جوان آتیه دار از این ژانر در جشنواره‌های بین‌المللی درخشان ظاهر شدند. برادران کوئن و استنلی کوبریک که از کارگردانان برجسته جهان هستند فیلم‌های قاتلین پیرزن و دکتر استرنجلاو را در این ژانر تولید کردند. از معدود فیلم های ایرانی این ژانر خماری و خوک را میتوان نام برد.
کمدی ترسناک
یکی از عجایب‌ترین عناوین این مقاله احتمالا برایتان همین مورد باشد چرا که به نظرتان می‌رسد ترکیب آن‌ها با یکدیگر مانند خربزه و عسل، غیرممکن است اما سینمای جهان نشان داده کار نشد ندارد.
فرانکشتاین جوان 1974، روانی آمریکایی 2000 و شیطان کوچک 2017 از نمونه‌های برجسته این ژانر هستند اما همانطور که حدس می‌زنید در ایران اثر خاصی در این ژانر وجود ندارد. البته فیلم‌های مثلا ترسناکی وجود دارد که مخاطب از شدت غیرترسناک بودنشان به خنده می‌افتد اما آن‌ها را نمی‌توان در این دسته قرار داد.
تراژی‌کمدی
یکی دیگر از مقاهیم متضاد کمدی که می‌تواند در کنار آن قرار بگیرد، تراژدی است؛ این ژانر نیز که به اصلاح تراژی کمدی نامیده می‌شود برای مخاطب ایرانی چندان شناخته شده نیست.
تراژی‌کمدی‌ها دو نوع هستند؛ یا داستانی فاجعه‌آمیز و تراژیک دارند که با پایانی خوش همراه است یا برعکس درونمایه آن‌ها شوخی آمیز است اما مخاطب با پایانی تراژیک مواجه می‌شود.
در بین فیلم‌های چارلی چاپلین، فیلم دیکتاتور بزرگ در این ژانر قرار دارد. فیلم زندگی زیباست رقیب ایتالیایی فیلم بچه‌های آسمان در جشنواره اسکار که معتقدند به خاطر تبلیغ منافع اسرائیل موفق به دریافت اسکار بهترین فیلم غیر انگلیسی زبان شد، نیز از آثار مطرح تراژی کمدی است. آپارتمان، حضور و دیوانه از قفس پرید از دیگر آثار موفق این ژانر در جشنواره‌ها هستند.
کمدی علمی تخیلی
هیچ اشتباهی در کار نیست و هیچ تکراری صورت نگرفته؛ ژانر علمی تخیلی با ژانر فانتزی تفاوت دارد پس چرا باید ترکیبشان با کمدی یکی باشد؟ برخلاف شباهت ظاهری این دو ژانر فیلم‌های فانتزی به دنیای خیالی و جادو می‌پردازد اما فیلم‌های علمی تخیلی با مسائلی چون بررسی آینده، تکنولوژی و سفر در زمان دسترسی دارند.
شاید برایتان جالب باشد که اولین فیلم علمی تخیلی تاریخ، کمدی نیز بود؛ برادران لومیر که مخترع سینما نامیده می‌شوند این فیلم را که اسمش اغذیه فروشی مکانیکی است، کارگردانی کردند. از دیگر آثار شاخص این ژانر میتوان مجموعه فیلم بازگشت به آینده را نام برد. فیلم بالیوودی پی کی محصول 2014 که در این ژانر بود نیز در سراسر جهان با استقبال مواجه شد.
کمدی جنگی
یکی از موفق‌ترین ژانرهای کمدی در ایران در دهه‌های گذشته است که اخراجی‌های 1 و لیلی با من است سردمدار آن هستند. «مردانی که به بزها خیره شدند» و «سه پادشاه» دو فیلم این ژانر با بازی جرج کلونی، از بهترین هنرمندان و کمدین‌های جهانی، هستند. سریال تبصره 22 با دریافت جایزه بهترین سریال یا فیلم تلویزیونی در سومین دوره جوایز سالانه انجمن منتقدان هالیوود و مش با دریافت نخل طلایی جشنواره کن از موفق‌ترین آثار این ژانر هستند.
کمدی تاریخی
برای ژانری که روزی با فیلم گراند سینما نامزد 5 سیمرغ بلورین می‌شد مایه تاسف است که حالا اثارش خلاصه شود در شبه فیلمفارسیهایی که تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند اما متاسفانه این اتفاق افتاده است. فیلم سوگلی محصول 2018 از آثار موفق این دسته است. فیلم‌های کاترین ملقب به بردی و عشق و دوستی نیز از دیگر آثار کمدی تاریخی هستند.
کمدی جنایی
کمدی جنایی هم ترکیب دو ژانر جذاب دیگر با هم است. محمدرضا هنرمند که فیلمساز کم کار اما توانمندی در زمینه ژانرهای متفاوت است دو فیلم زنگ‌ها و مومیایی 3 را در این ژانر تولید کرده است.
در سال‌های اخیر سریال دفتر یادداشت محصول پلتفرم فیلم‌نت اقتباسی از فیلم فقط قتل‌های این ساختمان در این ژانر بود اما نسبت به نمونه اولیه خود معمایی‌تر و تا حدودی جذاب‌تر بود.
در عصر طلایی هالیوود نیز فیلم‌های معما (1963) و نیش (1873) از اثار موفق این گروه هستند. وودی آلن کمدی ساز برجسته و مشهور نیز دو فیلم دزدهای خرده پا و معمای قتل منهتن را کارگردانی کرده که در این دسته قرار دارند.
کمدی سیاسی
وضعیت این فیلم با دیگر ژانرها در ایران اندکی متفاوت است؛ چرا که با وجود آثاری چون از رئیس جمهور پاداش نگیرید، ایران برگر، مارموز، سه گانه گشت ارشاد، تلفن همراه رئیس جمهور، خانه ارواح و چپ راست و همچنین سریال‌های گسل و علی البدل از نظر کمی وضعیت قابل قبولی داشته اما از نظر کیفی در نقطه مقابل قرار دارد و هیچکدام نتوانستند به اثر خیلی شاخص یا درخشانی تبدیل شوند.
در نتیجه این ضعف، جشنواره جهانی فجر با اکران دو فیلم ایتالیایی من برگشتم و قانون میگه شاید سعی کرد الگوی موفق این ژانر را به تولیدکنندگان نشان دهد اما باز هم نتیجه مطلوب حاصل نشد. یکی از بهترین آثار سینمایی که مشاهده کردم و در این ژانر قرار دارد فیلم «آقای اسمیت به واشنگتن می‌رود» است. مصاحبه (2014)، سرسخت و به موسپورت خوش آمدید از دیگر نمونه‌های این ژانر هستند.
کمدی ابرقهرمانی
در سینمایی که حتی فیلم ابرقهرمانی هم ندارد توقع داشتن فیلم کمدی ابرقهرمانی زیادی خوشبینانه است اما از آنجایی که اقبال به این دسته هم زیاد است نمی‌شد آن را نادیده گرفت.
در سینمای هالیوود دو دنیای فیلم مارول و دی سی به عنوان سردمداران فیلم‌های ابرقهرمانی معمولا فیلم‌هایشان صرفا در ژانر ابرقهرمانی تولید نمی‌کنند و تعداد قابل توجهی از آثارشان با کمدی ترکیب شده است.
غیر از این فیلم‌هایی که در این دو جهان وجود دارد میتوان فیلم ماسک 1994 و انیمیشن فیلم لگو بتمن را از این ژانر نام برد؛ در حوزه سریال نیز میتوان مجموعه تلویزیونی پزشکان قهرمان را از این ژانر مثال زد.
کمدی ورزشی
کمتر کسی است که اسم سریال موفق تدلاسو از این ژانر را نشنیده باشند؛ سریالی که می‌گویند سریال ایرانی بوقچی اقتباسی از آن است. سریال سه پنج دو و دنباله آن آخرین بازی از دیگر نمونه‌های ایرانی هستند. در دنیای سینمای داخلی فیلم ضعیف فوتبالی‌ها در این دسته قرار دارد و فیلم‌های مین ماشین و مارتی معظم از جمله نمونه‌های جهانی هستند.
کمدی هنرهای رزمی
کمدی هنرهای رزمی زیر ژانر کمدی اکشن قرار دارد. چین به عنوان یکی از صاحبان اصلی هنرهای رزمی فیلم جنب و جوش کونگ فو را مشترک با هنگ‌کنگ در این ژانر دارد. آمریکا به عنوان سلطه‌گر سینما فیلم کمدی رزمی اینم از پول را تولید کرده است. سوئد نیز با فیلم کونگ فیوری نشان داده حرف‌هایی برای گفتن در این زمینه دارد.
کمدی معمایی
فیلم‌های معمایی معمولا حول حل یک پرونده جنایی می‌گذرند؛ در نتیجه این ژانر به نوعی زیرژانر کمدی جنایی قرار می‌گیرد. وودی آلن در این ژانر هم با فیلم خبر داغ حضور دارد. غیر از این فیلم، میتوان دوگانه راز جنایت و فیلم ببین چگونه می‌دوند را نیز نام برد.
کمدی ماجراجویی
فیلم ماجراجویی دارای داستان هیجان‌انگیز در موقعیت‌های جدید و مناطق عجیب است و به نوعی ریشه در داستان‌های اساطیری دارد. در واقع این ژانر ترکیبی از فانتزی، اکشن و علمی تخیلی است. داستان دور دنیا در 80 روز ژول ورن برای همه علاقمندان به ادبیات آشناست.
دو اقتباس این فیلم محصول سال 1956 و 2004 را میتوان کمدی ماجراجویی نامید. در میان آثار این ژانر، انیمیشن‌های پامرغی و شان گوسفنده(بره ناقلا) هم برای جوان‌های دهه هفتادی کاملا شناخته شده‌اند. مونته کارلو نیز از دیگر آثار موفق کمدی ماجراجویی است.
کمدی جاسوسی
سطح جنایت فیلم‌های جاسوسی از سطح فیلم‌های جنایی بالاتر می‌رود و جنبه امنیتی پیدا می‌کند؛ از این رو کمدی جاسوسی‌ها را هم نمی‌توان همان کمدی جنایی قلمداد کرد. در مجموعه فیلم جاسوسی و بلندبالای جیمز باند، فیلم کازینورویال با کمدی نیز ترکیب شده تا در این دسته قرار بگیرد. جانی انگلیش و کینگزمن دو مجموعه فیلم دیگر این ژانر هستند. در حوزه انیمیشن هم جاسوسان نامحسوس در این دسته قرار دارد.
کمدی نوجوانانه
گروه هدف این دسته از فیلم‌ها نوجوانان و جوانان هستند. پی‌رنگ فیلم‌های ژانر نوجوان بر روی مولفه‌های خاص دوران نوجوانی مانند بلوغ، تلاش برای دیده شدن، قلدری و فشار همسالان، اولین عشق، تعارض با پدر و مادر و عصبانیت نوجوان تمرکز دارد. از آنجایی که در سال‌های اخیر بین نوجوانان ایرانی یا به اصلاح نسل زد و بزرگ‌ترها و جامعه، شکاف زیادی ایجاد شده که ضربات سنگینی هم وارد کرده ساخت فیلم خوب در این ژانر از ضروریات است.
به دلیل تفاوت جهان‌بینی سینمای هالیوود با جامعه اسلامی ایران فیلم‌های این ژانر در آمریکا معمولا چندان پرداخت مناسبی ندارند اما به هرحال از فیلم‌های موفق این ژانر میتوان به مرخصی فریس بولر، اکنون شگفت‌انگیز، لیدی برد، آستانه هفده سالگی و دروغگوی چاق گنده اشاره کرد.
نکته تکمیلی
در سینمای امروز و با گسترش ژانرها دیگر تک ژانری معنا ندارد و فیلم‌ها با توجه به داستان و روند خود در دسته‌های مختلف می‌توانند قرار بگیرند. به عنوان مثال فیلم دیکتاتور بزرگ که در ژانر تراژی‌کمدی قرار گرفته به دلیل دستمایه قرار دادن هیتلر می‌تواند در دسته طنز سیاسی و حتی طنز سیاه نیز قرار بگیرد.
پایان
نقد و بررسی سایر برنامه‌های سینما و تلویزیون را بخوانید
