از صراحت نقد اجتماعی تا خلق موقعیت های خانوادگی
به مناسبت روز جهانی نویسنده، گفت‌وگویی صمیمانه با محمد تسلی‌بخش، نویسنده و طنزپرداز برخاسته از حوزه هنری، ترتیب داده‌ایم؛ هنرمندی که آثارش به همت دفتر طنز حوزه هنری و از سوی انتشارات سوره مهر به چاپ رسیده است.
در ادامه، مشروح این گفتگو را می‌خوانید:
محمد تسلی‌بخش در آغاز، ضمن تبریک روز نویسنده، با بیان اینکه متولد ۱۳۶۵ در تهران است، به معرفی خود پرداخت و در پاسخ به این پرسش که چگونه به نوشتن در زمینه طنز روی آورده است، با تأکید بر اینکه پیش از ورود رسمی به دنیای مکتوب اساساً به نویسندگی به شکل عمومی فکر می‌کرده، افزود: «پیش از پیوستن رسمی به جلسات، به‌عنوان مخاطب در رویداد ملی آموزشی طنز قلمه و گردهمی‌های آموزشی دفتر طنز شرکت می‌کردم و طنز از مقطعی خاص به ذهن من راه یافت.»
او همچنین ادبیات روسیه را نقطه عطفی در گرایش جدی خود به این حوزه دانسته و با تأکید بر اینکه نیکلای گوگول بیش از دیگران روی او تأثیر گذاشته است، یادآور شد: «آشنایی با آثار گوگول بود که باعث شد به‌صورت جدی به داستان‌نویسی طنز فکر کنم؛ پیش از آن بیشتر مخاطب طنز بودم اما با گوگول وارد این وادی شدم.»
این نویسنده با بیان اینکه نخستین اثر مکتوب و حرفه‌ای خود را در سال ۱۴۰۳ با عنوان «اعترافات یک کلاهبردار پشیمان» روانه بازار کتاب کرده است، در خصوص ایده شکل‌گیری این کتاب اظهار داشت: «این اثر یک مجموعه داستان بود که مدت‌ها درباره آن فکر کرده بودم و محور اصلی بیشتر داستان‌هایش را نقد اجتماعی تشکیل می‌دهد؛ چراکه می‌خواستم در این قالب، مسائل جامعه را با رگه‌هایی از طنز به تصویر بکشم.»
تسلی‌بخش در ادامه و با اشاره به دومین کتاب خود، یعنی مجموعه داستان «خواستگاران نیلو» که در سال ۱۴۰۵ منتشر شد، با تأکید بر اینکه در مقایسه میان کتاب اول و دوم تفاوت رویکرد وجود داشته است، افزود: «در مجموعه داستان نخست، صراحت نقد اجتماعی و اقتصادی و مسائل زندگی مردم تندتر و برجسته‌تر بود اما در کتاب دوم تلاش کردم اثری با رویکرد خانوادگی خلق کنم تا مخاطب عام ارتباط بیشتری با آن برقرار کند.»
او پیرامون بازخورد مخاطبان نیز با بیان اینکه کتاب دوم برای مخاطب انبوه نوشته شده بود و طبیعی است که بازخورد گسترده‌تری داشته باشد، خاطرنشان کرد: «با این حال، بازخورد هر دو کتاب در یک سطح بوده و تلاش کردم نظرات مردم و منتقدان را در آثار بعدی‌ام لحاظ کنم.»
از صراحت نقد اجتماعی تا خلق موقعیت های خانوادگی
تسلی‌بخش درباره نحوه شخصیت‌پردازی در داستان‌هایش، با بیان اینکه شخصیت خاص و مابه‌ازای بیرونی صددرصدی از فردی مشخص وام نمی‌گیرد، با تأکید بر اصالت تیپ‌سازی گفت: «معمولاً از ترکیب رفتارها و ویژگی‌های آدم‌های مختلفی که در جامعه می‌بینم، یک شخصیت داستان خلق می‌کنم؛ ترکیبی از اخلاق و رفتار که بیشتر بر اصول تیپ‌سازی استوار است.»
او در خصوص نحوه استخراج سوژه‌های طنز، با تأکید بر اینکه داستان‌ها را لزوماً از محیط‌های عمومی مانند مترو استخراج نمی‌کند، افزود: «تلاش می‌کنم قصه را بیشتر با تکیه بر تخیل خودم پیدا کنم تا جذابیت آن از زندگی روزمره بیشتر باشد اما درخصوص شخصیت‌ها و کنش و واکنش‌های آن‌ها این‌گونه نیست و ممکن است مسئله‌ای را در مترو، خیابان یا اتوبوس ببینم و به این فکر کنم که چطور می‌توان آن را در قالب قصه مطرح کرد.»
این نویسنده درباره چالش طنز کلامی و مکتوب کردن شوخی‌ها، با بیان اینکه در طنز کلامی به‌دنبال دیالوگ‌های شوخ‌طبعانه‌ای هستیم که هم سوژه طنز داشته باشند و هم شخصیت‌پردازی مناسب، تأکید کرد: «خیلی وقت‌ها شوخی‌ها را از میان دوستان و آشنایان پیدا می‌کنم اما هنگام نوشتن تغییراتی در آن‌ها ایجاد می‌کنم تا با فضای مکتوب همخوانی پیدا کند؛ چراکه گفتار با نوشتار تفاوت دارد.»
تسلی‌بخش در زمینه الگوهای فکری و ادبی خود، با بیان اینکه نویسنده خاصی را نمی‌تواند نام ببرد که تأثیر مستقیم و همه‌جانبه‌ای روی او گذاشته باشد، چرا که همیشه تلاش کرده چیزهایی بنویسد که دیگران ننوشته‌اند با تأکید بر نقش پیشکسوتان طنز افزود: «از نظر فکری و شیوه نگاه به طنز، انتقاد اجتماعی و سوار شدن بر بستر فرهنگ خودی، تحت تأثیر بزرگانی چون آقایان ابوالفضل زرویی نصرآباد و کیومرث صابری فومنی بوده‌ام، هرچند سبک کار من داستان است و آن‌ها بیشتر کار مطبوعاتی می‌کردند. در میان آثار گذشتگان نیز آخرین کتابی که به پایان رساندم «دارالمجانین» نوشته محمدعلی جمال‌زاده بود.»
او در پاسخ به چالشی پیرامون خط قرمزها و دغدغه‌های اخلاقی، با بیان اینکه اهل فضای مجازی نیست و تمرکز اصلی خود را بر مطالعه گذاشته است، با تأکید بر اهمیت اخلاق‌مداری گفت: «پرهیز از عبور از خط قرمزهای اخلاقی، اهمیت زیادی برای من دارد و این موضوع ناخودآگاه در کاراکتر و آثارم بازتاب می‌یابد.»
این نویسنده همچنین در مقایسه طنز مکتوب سنتی با فضای امروز، با بیان اینکه به کارکرد انتقادی طنز مطبوعاتی در سبک «گل‌آقا» علاقه‌مند بوده است، با تأکید بر گذر از آن دوران تصریح کرد: «اگر در آن دوران وارد مطبوعات شده بودم، شاید اکنون سمت و سوی قلمم متفاوت بود اما امروز روزنامه‌ها کم شده‌اند و باید به‌سمت فضای مجازی حرکت کرد.»
تسلی‌بخش درباره شیوه و مکان نگارش خود، با بیان اینکه لزوماً زمان و مکان خاصی را انتخاب نمی‌کند، با تأکید بر لزوم تمرکز و خلوت افزود: «هنگامی که تصمیم به نوشتن می‌گیرم، مدتی روی آن متمرکز می‌شوم؛ چراکه جابه‌جایی مداوم باعث پراکندگی ذهنی می‌شود. واقعیت این است که نمی‌توان هم‌زمان کار دیگری را به‌طور تمام‌وقت داشت و نویسندگی کرد؛ نوشتن نیازمند تمرکز، خلوت و مطالعه است.»
او درباره کتب در دست انتشار و فعالیت‌های آتی خود گفت: «در حال حاضر دو سه مجموعه داستان دیگر آماده کرده‌ام که فضای داستانی هر یک با دیگری متفاوت است اما هنوز دقیق مشخص نیست کدام‌یک زودتر به مرحله انتشار برسد.»
این طنزپرداز که پیش‌تر در جشنواره‌های مختلفی همچون جشنواره «طنز» شرکت کرده و در جشنواره «اتقان» نیز جزو برگزیدگان شده است، پیرامون گرایش به‌سمت نوشتن رمان با بیان اینکه داستان‌هایش رگه‌هایی از رمان را در خود دارند، با تأکید بر استمرار این مسیر افزود: «در میان مجموعه‌داستان‌هایم، داستانی ۷۰ صفحه‌ای وجود دارد که عملا یک رمان کوتاه است و قطعاً به سمت نوشتن رمان کامل نیز حرکت خواهم کرد؛ البته این کار حداقل یکی دو سال زمان می‌برد تا به پختگی دلخواه برسد.»
تسلی‌بخش در عین حال تصریح کرد که فعلاً تصمیمی برای ورود رسمی به ادبیات غیرطنز ندارد.
او در پایان درباره رابطه خود با شبکه‌های اجتماعی و تبلیغ آثار، با بیان اینکه ارتباط خوبی با فضای مجازی ندارد، با تأکید بر استراتژی آهسته و پیوسته گفت: «بسیاری از نویسندگان آثار خود را در فضای مجازی پررنگ معرفی می‌کنند اما اعتقاد من این است که آدم باید آهسته و پیوسته جلو برود تا نتیجه بهتری بگیرد.
ترجیح می‌دهم کار به مرور زمان محکم و پابرجا باشد؛ البته کم‌کم دارم می‌پذیرم که در دنیای امروز ناگزیر باید به الزامات تبلیغاتی هم تن داد.»
پایان
اخبار برنامه‌های دیگر دفتر طنز را دنبال کنید
