آشنایی با قالب تذکره نویسی در طنز
نویسنده: سمیه رستمی
آن وقتها که بشر هنوز در حال تاتی کردن در مسیر علم و پیشرفت بود و ویکیپدیا شرف حضور پیدا نکرده بود، قدیمیها شرححال آدمحسابیهای روزگارشان را در کتابهایی جمعآوری میکردند به اسم «تذکره». مثلاً تذکره الشعرا.
تذکرهنویس وظیفه انسانی خودش میدانست که زار و زندگی فرد موردنظر را، بریزد روی دایره تا عبرتی برای آیندگان شود. اتفاقاً آیندگان هم تا توانستند از این کتب قدیمی و ارزشمند؛ عبرت خالص استحصال کردند.
نمونهاش همین بیونویسی در صفحات مجازی است که هرکسی تا جایی که تعداد کاراکترهای مجاز به او اجازه میدهد، از علاقهاش به نان و پنیر صبحگاهی گرفته تا روتین پوستی و اطلاعاتی که موجب سعادت فالوورهایش میشود، به اشتراک گذاشته است.
در واقع این روزها کافی است چند خط درباره علایق و سبک زندگیشان بنویسند تا شرح احوالشان در اختیار آیندگان قرار بگیرد.
یکی از مهمترین کتابهای تذکره، تذکرةالاولیاست که حکیم عطار نیشابوری به رشته تحریر درآورده است. او از آن دسته آدمهایی بوده که به حرف پدرش گوش داده و در کنار داروسازی؛ عرفان و ادبیات را هم ادامه داده است.
کتاب تذکرةالاولیا شرححال عُرفا، صُلَحا، اولیا، عُباد، زهاد و کلاً پیمانکاران مسیر عرفان به سمت عرش الهی است آن هم با نثری مسجع و موزون.
عطار جان در ابتدای شرححال هر یک از «ولی الهی»، اوصاف او را با عباراتی آهنگین معرفی میکند و در نهایت، تاپترین خصیصه وی را کاملاً همقافیه با اسم و مشخصات سجلیاش ردیف میکند.
چند حکایت هم در ادامه میآورد تا اوصافِ ولی موردنظر را مستند کرده باشد. چیزی شبیه پروفایل لینکدین اولیای الهی، با این تفاوت که اینجا تأیید صلاحیت را خود عطار انجام داده است.
آشنایی با قالب تذکره نویسی در طنز
همه چیز درباره این کتاب که بیشک یکی از گنجینههای زبان فارسی است، داشت خیلی جدی پیش میرفت تا اینکه «مرحوم استاد ابوالفضل زرویی نصرآباد» سر شوخی را با این قالب باز کرد.
استاد زرویی که به کوچهپسکوچههای ادبیات فارسی مسلط بود، با استفاده از قالب نقیضه، یادداشتهای طنزی را در مطبوعات منتشر کرد و در آن با رجال سیاسی، شوخی بسیار نمود.
البته این شوخیها از جنس تخریب و ریشخند کردن اشخاص نبود؛ بیشتر نقدهایی محترمانه و سازنده بودند که با چاشنی شوخی و خنده و از سر دلسوزی و دغدغهمندی نوشته میشدند. این مجموعه یادداشتها بعدها در کتابی به نام تذکرةالمقامات گردآوری شد.
قالب تذکره ظرفیت خوبی برای نقیضهپردازی و ایجاد شوخی دارد؛ بهخصوص شوخیهای زبانی که از تضاد و تناقض میان زبان کهن و زبان معیار امروزی شکل میگیرند. فاخر بودن زبان کهن بهویژه اینکه مزین به نثر مسجع هم شده باشد در تضاد با شرح نواقص و معایب غافلگیری محکمی در پی دارد. همین فاصلهٔ میان زبان و موضوع میتواند موقعیت طنز بسازد.
بعد از مرحوم زرویی، استفاده از قالب تذکره نویسی در طنز رایج شد؛ البته این کار به مذاق عدهای از اساتید خوش نیامده و آن را اسکی رفتن یا تقلب از روی دست استاد زرویی قلمداد کردند وگرنه میشد همین معرفی قالب تذکرهنویسی را هم با همان قالب تذکره انجام داد.
برای رعایت قالب تذکره نویسی در طنز چند نکته ضروری است:
اول: اگر میخواهید این قالب را هم تست کنید، بدانید و آگاه باشید که حتماً باید با اصل قالب آشنا باشید. یعنی بروید و به ضرب و زور چهارتا جستوجو هم که شده، سری به نسخه اصلی تذکرةالاولیا بزنید و ببینید عطار چطور افراد را معرفی میکند، چه اوصافی به کار میبرد و حکایتها را چطور روایت میکند.
اگرنه ممکن است آه عطار جان نیشابوری دامانتان را بگیرد. بالاخره آدم وقتی میخواهد از روی دست استادی مشق کند، بهتر است اول دستخط استاد را بشناسد.
دوم: صرف استفاده از قالب تذکره نویسی در طنز، شوخی ایجاد نمیکند. اینکه چند کلمه قلمبهسلمبه کنار هم بچینید و آخرش هم چند عبارت «رحمةاللهعلیه، رضیاللهعنه، قدساللهروحه و….» بچسبانید، لزوماً کسی را به خنده نمیاندازد.
لازم است تکنیکهای شوخی زبانی را هم به کار ببرید. مثلاً تکنیک واژهسازی با استفاده از دوکلمه نثر کهن و نثر امروزی چیزی مانند «دایم آنلاین.» اساس شوخیها در نقیضهنویسی، شوخی زبانی است.
سوم: حتماً با نثر مسجع و زبان کهن، البته نه خیلی کهن و در حوالی قرن پنجم و ششم، آشنا باشید. با کلمات و نثر گلستان و بوستان یک سلام و علیکی بکنید.
لازم نیست آنقدر در زبان قدیم غرق شوید که مخاطب برای فهمیدن هر جمله به فرهنگ لغت نیاز پیدا کند. اساس شوخیها در نقیضهنویسی، شوخی زبانی است. این تذکر برای بار دوم!
چهارم: اگر آنقدر بر نثر کهن مسلط هستید که انگار از همان زمان و با همان زبان به این دوره آمدهاید، کمی احتیاط کنید. مثل همین اولیا الهی مذکور در تذکره الاولیا که به نفسشان قلاده زدند و مهارش کردند؛ بر اسیر وسوسه فخرفروشی ناشی از تسلط بر زبان کهن نشوید.
ممکن است مخاطب امروزی اصلاً متوجه شوخیها نشود. قرار نیست خواننده برای فهمیدن یک جمله طنز، اول دیپلم ادبیات بگیرد. زبان کهن باید وسیله شوخی باشد، نه مانع فهم آن. یادتان نرود که اساس تذکرهنویسی طنز، شوخی زبانی است. این سه بار!
پنجم: دور این قالب را خط بکشید مگر مخاطبتان آنقدر اهل مطالعه و ادبیات باشد که با تذکره الاولیا آشنا باشد تا آشناییزدایی صورت بگیرد؛ ولی نه… باز هم دورش را خط بکشید.
قالب تذکره نویسی در طنز اگر برای افراد به کار برده شود، تاریخ مصرفش به اندازهٔ تاریخ مصرف فرد موردنظرتان، خواهد بود. پس برای شادی روح مرحوم استاد ابوالفضل زرویی نصرآباد فاتحهای بخوانید.
پایان
سایر مقالات دفتر طنز را بخوانید



