مهران مدیری بدون برادران قاسم خانی هیچ است؟
نویسنده: سیدمحمدجواد کیشبافان
این روزها همزمان با پخش سریال مرد سه هزار چهره از شبکه سه سیما، یک ادعای سنگین درباره مهران مدیری روی زبانها افتاده است.
«مهران مدیری بدون برادران قاسمخانی، چیزی برای عرصه ندارد و موفقیت آثار قبلیش هم به خاطر آنها بود» گزارهای است که در فضای مجازی و توسط کاربران مختلف به شدت دست به دست میشود. اما این گزاره چقدر با واقعیت منطبق است؟
بهترین کار برای پاسخ منطقی به این سوال بررسی کارنامه مشترک مهران مدیری و برادران قاسم خانی به اضافه کارنامه کاری مستقل آنهاست.
از آنجایی که نفر اصلی و طراح آثار مهران مدیری و البته اکثر آثار کمدی پیمان قاسمخانی است، و نه برادرش مهراب، کارنامه او را با مهران مدیری مقایسه میکنیم.
پیمان قاسمخانی کارش را در دهه هفتاد از سینما و با فیلم «من زمین را دوست دارم» آغاز کرد؛ اثری که در گیشه موفق بود و باعث شد ابوالحسن داوودی برای کار بعدیش یعنی «بوی خوش زندگی» نیز سراغ قاسمخانی برود. دو سال بعد نوبت به «دختری با کفشهای کتانی» رسید که هنوز هم از معدود آثار کمدی وی است. او در دهه هفتاد در چندین اثر تلویزیونی نیز همکاری داشت که چندان موفق از آب درنیامدند.
مهران مدیری نیز اولین کارگردانیاش با سریال ساعت خوش بود؛ اثری موفق که از همان ابتدا تبدیل به نقطه عطفی در تلویزیون شد و تیم جدیدی از کمدینها را معرفی کرد که برخی از آنها خودشان در آینده کارگردان کمدی شدند. حتی کسانی که آن موقع هنوز به دنیا نیامده بودند احتمالا اسم برخی از آثار بعدی مدیری همچون نوروز 76، جُنگ 77 و طنز 80 را شنیدند.
اگرچه مهراب قاسمخانی با یکی دو سریال مدیری در دهه هفتاد همکاری داشت، اما اولین همکاری جدی قاسمخانیها و مدیری سریال پاورچین در آغاز دهه هشتاد است. همکاری موفقی که با نقطهچین، شبهای برره، باغ مظفر، گنج مظفر و مرد هزارچهره نیز ادامه یافت و در این بین فقط در جایزه بزرگ خبری از قاسمخانیها نبود؛ چرا که آنها همزمان با آن در حال کار روی «کمربندها را محکم ببندیم» بودند.
یکی دو سال قبل مهراب قاسمخانی در مصاحبهای احتمالا درباره این سریال گفته بود(نقل به مضمون) بعد از موفقیت پاورچین و اوجگیری دوباره مهران مدیری، ما به نوعی به خودمان غره شده بودیم که موفقیت این اثر مربوط به کار ماست و بعد از آن سراغ یک مجموعه تلویزیونی دیگر رفتیم که چندان موفق نبود و متوجه شدیم کارگردان هم تاثیر زیادی روی اثر دارد.
بعد از مرد هزار چهره دوباره همکاری برادران قاسمخانی با مهران مدیری کمرنگ شد؛ در این ایام مهران مدیری مرد دو هزار چهره و دوگانه در حاشیه را برای تلویزیون ساخت که فقط در حاشیه دو را و آن هم به خاطر حواشی و سانسور ناشی از اعتراض پزشکان میتوان ناموفق قلمداد کرد.
در شبکه نمایش خانگی نیز قهوه تلخ، ویلای من، شوخی کردم و عطسه محصولات آن سالهای مدیری هستند که اگر ناتمام ماندن قهوه تلخ را کنار بگذاریم، کارنامه موفقی ثبت شده است. البته قاسمخانیها هم چیزی از درخشش در آن سالها کم نداشتند چرا که هیچکدام از سریالهای مسافران، ساختمان پزشکان، دزد و پلیس و پژمان و البته فیلمهای سن پطرزبورگ، ورود آقایان ممنوع و طبقه حساس را نمیتوان ناکام نامید. حتی اولین تجربه کارگردانی پیمان قاسمخانی با خوب بد جلف نیز اثری قابل قبول بود.
مهران مدیری بدون برادران قاسم خانی هیچ است؟
بعد از حدود یک دهه این دو گروه بار دیگر با دوگانه هیولا و دراکولا به یکدیگر بازگشتند. دو اثر کاملا متضاد با یکدیگر به طوری که هیولا تبدیل به یک سریال موفق دیگر در کارنامه جفتشان شد و دراکولا که از قضا آخرین کارشان هم بود، یکی از ضعیفترین آثارشان که به نوعی آغازگر افت هر دو هم بود.
بعد از دراکولا مهران مدیری فقط سه سریال قهوه پدری، شیش ماهه و مرد سه هزار چهره را تولید کرد که هیچکدام از سطح متوسط نتوانستند بالاتر بروند. برادران قاسم خانی هم نیز اثار معدودی در این سالها هستند به طوری که از بین دنبالههای خوب بد جلف، روزی روزگاری مریخ و قایق سواری در تهران فقط روزی روزگاری مریخ اثر نسبتا درخشانی بود که البته آن هم به نوعی ادامهای بر مسافران بود.
با این مرور مختصر متوجه شدیم کارنامه هر دو طرف ترازو به سه بخش تقسیم میشود که در بخش وسط کارهای مشترکی با یکدیگر داشتند اما قبل و بعد آن مستقل کار میکردند؛ از آن دو بخش هم اگرچه در بخش ابتدایی جفتشان کارهای درخشانی داشتند اما پس از جدایی، هیچکدام دیگر نتوانستند موفقیت قبلی خود را تکرار کنند، بنابراین دلیل آن را باید در جای دیگر جستجو کرد.
دلیل اصلی این موضوع را میتوان ابتدا گسترش فضای مجازی و شبکههای اجتماعی در این سالها عنوان کرد. با ظهور اینفلوئنسر و بلاگرهایی که هیچ مرزی برای شوخی نداشتند به مرور ذائقه مخاطب نیز افت کرد تا خنداندن وی با مرزهای اخلاقی که بر فضاهای رسمی، حاکم است بسیار دشوار باشد.
البته گسترش فضای مجازی به کارهای برادران قاسم خانی به روش دیگری نیز لطمه زد! فروردین 95 بود که یکی از سایتهای خبری در گزارشی به کپی کاری بالای آثار قاسمخانی اشاره کرد!
گسترش فضای مجازی باعث شد مخاطب با فیلم و سریالهای دنیا نیز آشنا شود و پی ببرد که آثاری چون ساختمان پزشکان، مسافران و حتی فیلم مارمولک نمونه بومی شده از نسخههایی خارجی هستند. البته کپی خوب انجام دادن و منطبق کردن با جهان ایرانی، خود نیز کاری دشوار است و نمیتوان آن را مذموم دانست اما وقتی مخاطب با نسخه اصلی فیلم و سریالهای کمدی روز دنیا مواجه میشود دیگر نمیتوان نسخهای مشابه همان کارها تحویل وی داد.
دو دلیلی که باعث شد (دلیل دوم صرفا برای برادران قاسم خانی) باعث شد در یک دهه اخیر کار هر دو گروه هم از نظر کمی و کیفی افت کند؛ در نتیجه نمیتوان ناکامی هر یک را به جدایی از دیگری ربط داد، چرا که همانطور بالاتر هم اشاره شد خود مهراب قاسمخانی هم بیست سال پیش فهمیده بود همانقدر که قاسمخانیها بر موفقیت مهران مدیری نقش داشتند؛ مهران مدیری هم در موفقیت آنها نقش داشت. و مهمتر از آن شروع ناکامیهای مهران مدیری با سریال دراکولا بود که نمیتوان رد پای پیمان قاسمخانی را از آن پاک کرد.
پایان
نقد و بررسی سایر برنامههای سینما و تلویزیون را بخوانید



