یادداشتی از سهیلا افشاری
«تاثیر شبکه های اجتماعی بر گسترش گفتمان طنز به عنوان یکی از قالب های گفتاری مسائل اجتماعی» موضوع پایان نامه‌ای است که در مقطع کارشناسی ارشد به انجام رساندم و در این مجال به بخشی از نتایج این پژوهش اشاره می‌کنم.
طنز هنگامی که از اصالت و مطلوبیت لازم برخوردار باشد، با توجه به درونمایه‌ای که دارد و بلاغت و ایجازی که در آن نهفته است، می‌تواند یکی از اسلوب های موفق برای بیان مفاهیم مورد نظر گوینده یا نویسنده باشد و در نتیجه، به صورتی شگرف بر مخاطب اثر بگذارد، افراد و جامعه را از کاستی ها و مفاسد خویش آگاه کند، ضمن تحقیر رذایل اخلاقی و مفاسد اجتماعی، فضایل اخلاقی را پرورش دهد و در یک کلام، تزکیه، تهذیب، اصلاحگری و غبارسِتانی کند و در نهایت، تکامل جامعه را درپی داشته باشد. طنز گاه صرفاً جنبه سرگرمی و تفریح دارد .در این صورت به آن لطیفه، فکاهی و شوخی می گویند. خنده و خنداندن نخستین محصول چنین طنزی است .طنز در این حالت، این خاصیت را دارد که موجب شادمانی مخاطبان خود، خنده و تخلیه هیجانی و آرامش آنها می شود. چنین کارکردی برای حیات فردی و اجتماعی ضروری است. به خصوص در جوامع امروزی که فرد درگیر مناسبات پیچیده و شکننده اجتماعی و مشقات و گرفتاری‌های زندگی است، این اثر آرامش بخشی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. طنز از این منظر، وسیله ای برای کنار آمدن و مقابله با فشار روانی نامطلوب است. زیرا خنده اساساً به لحاظ روان شناختی یک مکانیسم عالی دفاعی در برابر فشارهای روحی و روانی است. طنز همچنین در مقام نقد قرار می‌گیرد و به عنوان ابزاری برای رویارویی غیر مستقیم و محتاطانه با مسائل سیاسی- اجتماعی و کجروی‌ها و نارسایی‌ها به کار می‌رود .در این حالت، طنز کارکرد آگاهی بخشی دارد و باید بتواند انسان را به تفکر و اندیشه وادار کند. طنزپرداز با طرح مسائل جدی جامعه و حکومت، توجه دیگران را به آن مسائل معطوف می‌دارد و سبب روشن شدن افکار می‌شود .طنزپرداز از این طریق با سوق دادن توجه مخاطبان به سمت معایب و مفاسد و برانگیختن تفکر، راه را برای اصلاح معایب باز می‌کند و از طرف دیگر با ایجاد آگاهی و شناخت می‌تواند زمینه‌های مشارکت برای رفع کاستی‌ها یا معایب را فراهم کند. طنزی که وسیله بیداری جامعه و مسئولان و آگاهی از وجود بدی و زشتی است با زبان نقادانه و موشکافانه خود، سبب تلطیف فضای سیاسی و روابط اجتماعی شده و فرصت تفکر و سازندگی را ایجاد می‌کند .
طنز اما می‌تواند جنبه هجو نیز پیدا کند. چنین طنزی، مرزهای اخلاق و ادب عرفی جامعه را در می‌نوردد و به هتاکی و بی ادبی بدل می‌شود .طنز در این حالت، وسیله‌ای برای حمله و دفاع است و بنابراین بی حیاست و پرده دری می‌کند.
در متمرکز شدن بیشترین حضور و مشارکت عمومی در فضای مجازی به «گفتمان طنز» باید دو عامل مهم را در نظر داشت:
ü فقدان فضاهای گفتگو در جامعه که بازگوکننده نظرات اقشار از جمله اقشار به اقلیت رانده شده و در حاشیه جامعه به صورت آزاد و عادلانه باشد.
ü روح خلاق و خودآگاه جامعه ایرانی که از طنز در شرایط محدودیت و فشار و تنگناهای مختلف و در زمان‌هایی که خود را فاقد قدرت تغییر در تقدیر و سرنوشت می‌دیده، بعنوان اصلی‌ترین ابزار تخلیه و تصعید روانی خود بهره می‌برده است. تنوع و تعدد شاخه‌های طنز و شوخ طبعی ایرانی و اختصاص فصل‌های عظیمی از ادبیات ایرانی به طنز و فکاهه بیانگر این مدعاست. بدین ترتیب طنز در امتداد خود و در پیوند با شبکه‌های اجتماعی تبدیل به یک «گفتمان جمعی» بی‌بدیل و قدرتمند شده است که کارکردهایی فراتر از صرفاً شوخ طبعی دارد و گونه‌ای ابراز وجود و بیان خود است.
تأثیرات شبکه های اجتماعی در گسترش «گفتمان طنز» را می‌توان به دو دسته تأثیرات مثبت و تأثیرات منفی تقسیم بندی نمود:
ü تأثیرات مثبت:
الف- در فضای مجازی به سلیقه مخاطب توجه زیادی می‌شود در نتیجه مطالب را کوتاهتر می‌نویسند. (رواج مختصرنویسی)
ب – به موضوعات روز که امکان بازتاب در رسانه های رسمی را ندارند – بی هیچ مانعی – می‌پردازد.
ج – امکان تبادل آزاد تجربه را در طنز فراهم می‌آورد.
د- با توجه به سرعت انتقال پیام در اینترنت، امکان برخورد به هنگام و سریع را با مسائل روز )در قیاس با رسانه‌های رسمی) فراهم می‌آورد.
ه – نقش تعدیل کننده را در نبود تریبون شخصی برای انتقال نظرات و مشکلات جوانان بازی می‌کند.
و – برای نویسندگان این امکان را فراهم می‌آورد که فارغ از تنگی محدوده موضوعات، به طرح دغدغه‌های ذهنی خود بپردازند و ورود به عرصه‌های گسترده‌ای از موضوعات را در آثار طنز تجربه کنند، امری که در رسانه‌های رسمی امکان آن نیست.
ز- امکان ارتقای سطح طنز را در جامعه از طریق ارائه، آزمایش و کشف قالب های متعدد فراهم می‌آورد.
ü تأثیرات منفی:
الف – به استفاده از ظرفیت‌های زبان منجر می‌شود. در توضیح این امر باید گفت به علت گستردگی طیف کاربران اینترنت، جوان بودن کاربران و رهایی آنها از خودسانسوری، به کارگیری لایه‌های مختلف زبان در شبکه‌ها، در قیاس با رسانه‌های رسمی در حد بالایی قرار دارد. این امر با شکستن رسم الخط معمول و یکسان رسانه‌های رسمی همراه است و به کارگیری گویش‌های محلی در آثار طنز، استفاده از زبان و ادبیات نسل سومی، عامیانه نویسی و ورود به حریم‌های ممنوع اخلاقی ، وارد ساختن واژگان تخصصی و اصطلاحات حرفه‌ای مختلف از نمودهای آن است .این امر اگرچه به استفاده از ظرفیت‌های مختلف زبان منجر شده ولی در پاره‌ای از اوقات نوعی آشفتگی زبانی و ابتذال را نیز با خود به همراه آورده است که ممکن است در طول زمان فراگیر شده و تبدیل به زبان معیار شود.
ب- وقتی فضای سایبری از پی سی محور و لپ تاپ محور به گوشی محورتبدیل شد، به واسطه اینکه استفاده از گوشی راحت‌تر هم بود، فرهنگ مکتوب ما را دچار آسیب کرد. ما قبلاً با گوشی‌هایمان فقط پیامک می‌زدیم ولی الآن متن می‌نویسیم و متن می‌خوانیم. در واقع تاریخ جک شفاهی سرآمده و به شکل مکتوب درآمده است. در گذشته این دو حوزه از هم جدا بود. کسی که در فضای مکتوب می‌نوشت، حرمت داشت و برای زبان مکتوب هم حرمت قائل بود. اما امروزه شاهد غلط‌های فراوان املایی دراین متون هستیم.
ج- سرقت آثار به دلیل نبود قانون کپی رایت
د- باید فکری برای طنز در مطبوعات کنیم. همه در فضای مجازی به رایگان می‌خوانند و دیگر کسی به سمت کتاب و مجلات نمی‌رود.
