درباره ي طنز حضوري يا همان استندآپ کمدي (قسمت اول)
کتابي درباره نوشتن و اجراي طنز کتابي به نام طنزپردازي به زبان ساده در 1200 صفحه نوشته ام که تقريبا نيمي از آن درباره طنز حضوري است! اين کتاب الآن سه سال است که زير چاپ است و دوستان انتشارات به من اطمينان داده اند که حتماً کتاب را منتشر خواهند کرد و اصلآً جاي نگراني نيست. در اينجا من سعي کرده ام خيلي کوتاه به برخي از مسائل و ويژگي هاي طنزحضوري يا ايستاده بپردازم .
قالب طنز حضوري يا همان تقريباً اجراي تک نفره برنامه طنز در روي صحنه، در ايران قالب ناشناخته اي بود ولي اخيراً با برنامه خندوانه رامبد جوان و چند اجراي طنز حضوري نامش کمي در دهان ها افتاده است ولي مشکل اين است که هنوز ما در کشورمان مثل کشورهاي غربي -به خصوص آمريکا – طنزپرداز حرفه اي براي اجراي طنز حضوري نداريم و بيشتر افراد بازيگران و طنزپردازان تفنني هستند يعني گاهي طنزهاي حضوري هم اجرا مي کنند.
طنز حضوري يا طنز ايستاده ( استندآپ کامدي) نوعي قالب طنز است که در آن طنزپرداز معمولاً در روي صحنه اي به طور زنده مقابل مردم يا حضار، بلندگو به دست مي ايستد و با گفتگوي مستقيم با آنها شوخي هايي را در جلوي آنها اجرا مي کند تا مردم بخندند .
اين شوخي ها اغلب چند شوخي به هم پيوسته ( يا به اصطلاح تک گويي يا روتين ) و دست اول است . طنز حضوري در واقع نوعي ترکيب متن با اجراي تئاتري است و طنزپرداز نه تنها بايد شوخي هايش خنده دار باشد بلکه اجراي آنها نيز بايد بامزه باشد. به علاوه اين شوخي هاي طنزپرداز معمولاً قبلاً آماده و نوشته مي شود ولي طوري اجرا مي شود که انگار طنزپرداز في البداهه آنها را مي گويد.
هر برنامه طنز حضوري مي تواند از 3 دقيقه تا يک ساعت باشد اگر چه معمولاً بين پانزده دقيقه تا سي دقيقه است ولي اگر در يک ساعت در جلوي مردم اجرا شود سختي هايي دارد که به برخي از آنها اشاره خواهم کرد.
علت اين که من جا به جا از کلمه معمولاً و اغلب استفاده مي کنم دليلش اين است که طنز حضوري سبک ها و شيوه هاي ديگري نيز ممکن است داشته باشد . مثلاً طنزپرداز ممکن است آن را در تلويزيون يا جلوي دوربين ويديو اجرا کند نه در حضور مردم ؛ و به جاي ايستادن، بنشيند ( مثل مهران مديري در شوخي کردم ) ؛ يا احتمال دارد برخي از طنزپردازها از لطيفه هاي قديمي يا شوخي هاي از هم گسسته استفاده کنند نه لزوماً پيوسته مثل اجراهاي حميد ماهي صفت که چند تا لطيفه را حفظ مي کند و روي صحنه مي گويد ؛ حتي بعضي ممکن است يک داستان يا ماجراي کوتاه پر از حوادث طنزآميز را تعريف کنند ( مثل خاطره مهران غفوري در شام ايراني درباره ماجراي اولين باري که به خارج) ؛ يا برخي شايد شوخي هايشان دسته اول نباشد ؛ و بعضي متن ها را قبلاً ننويسند؛ و باز گروهي ممکن است به جاي شوخي هاي به هم پيوسته از نقيضه هايي ( مثلاً اجراي خنده دار آوازهاي خواننده ها يا بازنمايي اداي همراه با اغراق يک شخصيت مشهور ) استفاده کنند. با وجود اين ، شيوه متعارف در اجراي طنزحضوري همان شيوه اي است که در ابتدا گفتم ؛ چون طنزپردازها معتقدند ضريب خطر بدعت گذاري يا فاصله گرفتن از شيوه متعارف در طنز حضوري خيلي بالاست و ممکن است به شکست کامل طنزپرداز منجر شود.
نکته ديگر مکان اجراي طنز حضوري است . طنز حضوري معمولاً در باشگاه ها ، کافه ها ، رستوران ها ، سالن هاي اجتماعات ( مدرسه ، دانشگاه ، اداره و … ) و سالن تئاتر ، و به طور زنده اجرا مي شود ولي باز اين نکته نيز چنان که اشاره کردم قانون بي چون و چرايي نيست چون ممکن است گاهي طنز حضوري در استوديوي تلويزيون ، در يک استوديو يا حتي در يک اتاق در جلوي دوربين ويدئويي اجرا شود.
وبالاخره نکته آخر در مورد خود طنزپرداز روي صحنه است . گاهي طنزپرداز متن هاي طنز حضوري اش را خودش مي نويسد و گاهي فقط او متن را روي صحنه مثل يک هنرپيشه اجرا و آن را جاندار مي کند. چه متن نويس و مجري طنز ايستاده يکي باشد و چه نباشد ، طنزپرداز طنز ايستاده ، يک هنرمند کامل ، با همان حساسيت ها ، هوش ، نکته سنجي و طنازي است و بايد روي صحنه نواقص متن را با اجراي بامزه اش برطرف کند. به علاوه متن نويس نيز بايد دقيقاً بداند که متن را براي کدام مجري و با چه توانايي هايي مي نويسد.
مجري طنز ايستاده در ضمن بايد سه ويژگي مهم داشته باشد : گوشي تيز ، چشمي بينا و تخيلي قوي براي کشف شوخي در اطرافش ، توانايي و اراده براي نوشتن يک عالمه شوخي و توانايي براي تشخيص و گزينش شوخي هاي عالي از بين شوخي هايي که نوشته است.
در برابر طنز حضوري حرفه اي ، شبه طنز حضوري يا طنز حضوري سنتي هم داريم مثل برنامه هايي که معمولاً لطيفه گوها اجرا مي کنند. آنها بيست سي لطيفه را از جاهاي مختلف جمع آوري و حفظ مي کنند و بعد روي صحنه با کمک موسيقي و غيره مي گويند .اما طنز حضوري حرفه اي و امروزي با شبه طنز حضوري – مثل برنامه هاي ماهي صفت – فرق دارد . من در کتابم به طور مفصل توضيح داده ام که فرق آنها ، و نيز معايب طنزحضوري سنتي چيست که از اين نکته در اينجا مي گذرم .
آيا مجري طنزحضوري بايد بازيگر باشد ؟
لزوماً نه ، ولي بهتر است بازيگر يعني کمدين باشد. طنز حضوري ترکيبي است از اجراي شوخي و شوخي گويي . در طنز حضوري فقط متن نيست که مردم را مي خنداند بلکه نوع ظاهر طنزگو ( نوع چهره و اندام ؛ مثلاً چهره وودي آلن و اندام چاق هاردي خود به خود خنده دار است) ، نوع بيان او ( فراز و فرود صدا ، لهجه ، جنس و لحن صدا و …) ، نوع زبان بدن او ( حرکات دست و بدن ) نيز در خنداندن مردم تاثير زيادي دارد. بنابر اين اگر طنز پرداز از فيزيک ، صدا و بازي قوي استفاده کند تاثير متن چند برابر مي شود . در واقع طنزپرداز چوب خشک يا بلندگو نيست و روخواني نمي کند بلکه متن شوخي ها را زنده مي کند. البته مي توان برخي از اين عوامل را نداشت يا به کار نگرفت ولي اگر طنزپرداز بخواهد مردم قاه قاه بخندند حتماً بايد جنسش جور باشد .
ادامه دارد
