براي کساني که براي کودکان کار خلاقانه انجام مي دهند، هميشه اين دغدغه وجود دارد که آيا اثرشان توسط مخاطبان کوچک سالشان "فهميده" مي شود يا نه؟ وقتي قرار است اثر خلاقانه، روي چيز چند لايه و پيچيده اي به نام شوخ طبعي سوار شود، اين دغدغه پررنگ تر و پر رنگ تر مي شود. ما بارها اين صحنه را ديده ايم که لطيفه اي که براي ما بزگسالان، موجب روده بر شدن از خنده مي شود، هيچ واکنشي در کودکان بر نمي انگيزد. روان شناسان، مخصوصا آن هايي که روي شوخ طبعي کار کرده اند، مي توانند در اين زمينه به نويسندگان طنز کودک پيشنهاد هاي ارزشمندي دهند. پيشنهاد هايي که بر پايه يافته هاي پژوهشي و کاربردي است. در اين مطلب قرار است، با مراحلي که هر کودک در فهم شوخ طبعي از آن مي گذرد، آشنا شويد.
هيچ رفتار يا گفتاري در ذات خود شوخ طبعانه نيست. ذهن ماست که تناقض شيريني که در رفتار يا گفتار وجود دارد را در مي يابد و به آن مي خندد. در واقع شوخ طبعي از "شناخت" يا "ادراک" اين تناقض مي آيد. درک اين تناقض در کودکان سنين مختلف تفاوت دارد.
در دنياي روان شناسي، مشهور ترين نظريه اي که توضيح مي دهد، فهم کودکان از جهان از چه مراحلي مي گذرد نظريه پياژه است. به خاطر اين که نظريه اي که مي خواهيم از فهم شوخ طبعي بگوييم کاملا تحت تاثير نظريه پياژه است، بهتر است ابتدا نظر او را بدانيم. پياژه مي گويد کودکان براي رسيدن به شناخت بزرگسالانه از چهار مرحله مي گذرند:
1- از صفر تا آخر 2 سالگي (مرحله حسي- حرکتي)
در اين مرحله کودک جهان را از طريق حواس پنج گانه و حرکت هاي بدن خودش درک مي کند. براي همين است که به عنوان مثال تلاش مي کند تا دستش را دراز کند و به جغجغه برساند و فشارش دهد (حرکت) تا صدايش را بشوند (حس شنوايي).
2- از شروع 3 سالگي تا پايان 6 سالگي (مرحله پيش عملياتي)
در اين مرحله کودک با استفاده از ابزار کلمات، دنياي گسترده تري در ذهن خود مي آفريند. اما اين دنياي گسترده ذهني هنوز آن قدر پخته نيست که بتواند چيزي شبيه به تفکر بزرگسالانه باشد. در اين مرحله کودک هنوز خود محور است. يعني دنيا را فقط از ديد خودش مي بيند. براي همين اگر به او بگوييد "پدرت خواب است، سر و صدا نکن!" فهمي از خواب بودن ديگري، ندارد. غير از اين، ذهن او هنوز "برگشت پذيري" را نياموخته است. مثلا اگر به او دو خمير هم اندازه بدهيم و جلو چشمش يکي را پهن کنيم و يکي را دراز، يکي از آن ها را بزرگتر مي داند. چون متوجه نمي شود که اين دو همان خميرهاي هم اندازه است. ذهن او نمي تواند به عقب برگردد و فرايند را برعکس هم ببيند تا متوجه شود اين خميرهاي تغيير شکل يافته همان خميرهاي هم اندازه قبلي هستند. سطحي از توانايي ذهني که بعدا متوجه مي شويد چه قدر فهم شوخ طبعي موثر است.
مرحله 3- از شروع 7 سالگي تا پايان 11 سالگي (مرحله عمليات عيني)
کودک در اين سن مي تواند "برگشت پذيري" را تجربه کند. او حالا مي فهمد که خميرها همان خمير هاي هم اندازه اند. او مي تواند طبقه بندي کند، طول و عرض و مساحت را بفهمد و مفهوم عدد را درک کند. اما همه اين ها بايد جلو چشمش اتفاق بيفتد. براي همين است که براي مثلا فهماندن جمع به يک بچه کلاس اولي، تعدادي از يک شي ء را روي تخته سياه مي کشند و آن اشيا را با هم جمع مي بندند.
مرحله 4- از 11 سالگي به بعد ( مرحله عمليات انتزاعي)
کودک، نوجوان و بزرگسال اين مرحله سني، مي توانند بدون حضور اشيا عيني با استفاده از فرمول ها و فرضيه هاي پيچيده بيانديشند. براي همين است که درس هايي مثل جبر، منطق و فلسفه را براي اين سنين کنار گذاشته اند.
فهم شوخ طبعي از نظر مک گي
بعد از ارائه نظريه پياژه در نيمه دوم قرن بيستم، نظريه هاي زيادي در حوزه هاي مختلف به وجود آمد که کاملا تحت تاثير نظريه پياژه بود. يکي از شيرين ترين اين نظريه ها، نظريه يکي از استادان دانشگاه تگزاس به نام "مک گي" است. او در مورد فهم شوخ طبعي در کودکان پژوهش مي کرد و متوجه شد که مراحلي که پياژه مي گويد روي درک شوخ طبعي در کودکان موثر است.مک گي دريافت کودکان در فهم شوخ طبعي از اين مراحل مي گذرند:
1- يک و نيم تا دو سالگي ( عدم تجانس بين اشيا و کاربردشان)
مک گي مي گويد تا يک و نيم سالگي بچه ها شوخ طبعي را نمي فهمند. نه اين که نمي خندند. بله کودکان مي خندند اما به شوخ طبعي ما يا خودشان نمي خندند. در اين مرحله که پايان دوره حسي حرکتي است، کودکان دارند با اشيا ور مي روند تا کاربردشان را بدانند. در اين آزمون و خطا، آن ها گاهي اشتباه هاي خنده داري مي کنند. مثلا از ليوان به جاي گوشي تلفن استفاده مي کنند. اين استفاده تناقض آميز موجب خنده بزرگسالان مي شود. کودک بدون اين که بداند کارش اشتباه است، فقط به خاطر خنده ديگران اين کار را تکرار مي کند. اين شروع عمل شوخ طبعانه در کودکان است.
مرحله دوم- از دو تا سه سالگي ( عدم تجانس ميان کلمات)
در اين مرحله که دايره واژگاني کودک به طرز شگفت انگيزي دارد وسيع مي شود بارها پيش مي آيد که اشتباها کلماتي را به جاي هم به کار ببرد. مثلا دست به جاي پا، سگ به جاي گربه و غيره. اين اول باعث خنده ديگران و بعد باعث خنده خود کودک مي شود.
مرحله سوم- از سه تا 7 سالگي (عدم تجانس ميان مفاهيم)
در اين مرحله که تقريبا منطبق با مرحله پيش عملياتي پياژه است کم کم دارد مفاهيم در ذهن کودکان شکل مي گيرد. "مفهوم" يعني مجموعه اي از نشانه ها که نشانگر يک چيز در ذهن کودک هستند. مثلا اين که گربه يک موجود پشمالو با چشم هاي بادامي براق و صداي "ميو" است. حالا هر وقت که بين اين نشانه ها تناقضي پيش بيايد مثلا گربه به جاي صداي هميشگي (ميو) صداي گاو (ما) را در بياورد، براي کودک خنده دار است. ايده اي که مي تواند براي شخصيت طنز ساختن براي کودکان بسيار الهام بخش باشد.
مرحله چهارم- از 7 تا 11 سالگي ( خنديدن به معناهاي دوگانه)
در اين سن که مطابق با مرحله عمليات عيني پياژه است کودک به خاطر خاصيت "برگشت پذيري" ذهنش مي تواند معناهاي دوگانه کلمات يا اصطلاح ها را درک کند. بسياري از طنازي هاي نويسندگان و شاعران ادبيات کودک بر پايه همين معناهاي دوگانه است. به عنوان مثال کودک در اين سن معناي دوگانه "مگر زبان نداري" در اين لطيفه را متوجه مي شود:
" بچه اي دستش را دراز مي کند و از آن طرف سفره نمک بر مي دارد، پدرش به او مي گويد مگر زبان نداري، او مي گويد زبان دارم اما تا آن طرف سفره نمي رسد"
مرحله پنج – از يازده سالگي به بعد ( شوخ طبعي هاي انتزاعي)
نظريه مک گي در مرحله قبل تمام مي شود، اما نظريه هاي جديد تر مي گويند مرحله پنجمي هم وجود دارد. در مرحله پنجم که مطابق با مرحله تفکر انتزاعي پياژه است، ما مي توانيم به طنزهايي که يک فرم را کاملا به هم زده اند بخنديدم. چون خنديدن به اين ساختار شکني احتياج به يک تفکر انتزاعي دارد. مثلا در اين سن است که تازه اين سري از معماهاي معروف براي ما خنده دار مي شود:
سوال: مي داني که چه طور 6 فيل در يک فولکس واگن جا مي شوند؟
پاسخ: سه تا فيل جلو و سه تا فيل عقب!
| سعيد بي نياز – کارشناس ارشد روانشناسي |
