وقتی طنز حافظ در پیوند میان ابیات آشکار میشود
هفتاد و پنجمین گردهمی از سلسلهگردهمیهای «طنزآمیز» روز دوشنبه ۲۵ آبانماه، ساعت ۱۷ در سالن ۴۰۲ حوزه هنری برگزار شد.
در این گردهمی، اسماعیل امینی، استاد دانشگاه، نویسنده و پژوهشگر، به بررسی گونههای پنهان طنز در متون کلاسیک فارسی و خوانش غزلهایی از دیوان حافظ پرداخت.
به گزارش روابط عمومی دفتر طنز حوزه هنری، امینی در آغاز گردهمی با بیان اینکه طنز همیشه در بازی لفظی خلاصه نمیشود، به مفهوم طنز موقعیت اشاره کرد و با خواندن این بیت از سعدی: «بگذار تا مقابل روی تو بگذریم/ دزدیده در شمایل خوب تو بنگریم» گفت: «در این بیت، طنز از موقعیت شکل میگیرد؛ عاشقی که میخواهد معشوق را دزدیده نگاه کند، ابتدا آشکارا از او اجازه میگیرد. برای دریافت این طنز باید موقعیت را در ذهن مجسم کرد.»
او در ادامه با تأکید بر اهمیت شناخت بافت تاریخی متون افزود: «بخشی از زمینههای فرهنگی و اجتماعی شعر کهن هنوز برای ما آشناست اما بخشهایی از آن فراموش شده است. تغییر مشاغل، ابزارها و آداب زندگی باعث شده است بعضی واژهها و تعبیرها بدون توضیح تاریخی بهدرستی فهمیده نشوند.»
وقتی طنز حافظ در پیوند میان ابیات آشکار میشود
این استاد دانشگاه با اشاره به اصطلاحهایی مانند «پارسنگ کردن» در ترازوهای دوکفهای و نیز باورهایی چون «نعل در آتش انداختن» اظهار کرد: «آشنایی با چنین زمینههایی به فهم دقیقتر واژهها، ترکیبها و تصاویر ادبی کمک میکند. وقتی از بیقراری یا نعل در آتش بودن سخن گفته میشود، شناخت رسمهای گذشته میتواند معنای بیت را روشنتر کند.»
امینی سپس با خواندن بیت «ما را به منع عقل مترسان و می بیار / کان شحنه در ولایت ما هیچکاره نیست» با بیان اینکه حافظ در اینجا عقل مصلحتاندیش را به شحنهای بینفوذ تشبیه میکند، افزود: «در این بیت، شاعر عقل حسابگر و روزمره را از قلمرو عشق کنار میزند و با لحنی طنزآمیز میگوید که این شحنه در ولایت ما اختیاری ندارد.»
او با تأکید بر اینکه در خوانش چنین ابیاتی باید میان عقل روزمره و مفاهیم عرفانی تمایز گذاشت، توضیح داد: «حافظ در اینجا صرفاً از یک رفتار فردی سخن نمیگوید؛ بلکه با چارچوبهای مسلط و مصلحتاندیشیهایی شوخی میکند که در برابر تجربه عاشقانه قرار میگیرند.»
این پژوهشگر در شرح بیت «از چشم خود بپرس که ما را که میکشد / جانا گناه طالع و جرم ستاره نیست» بیان کرد: «حافظ در این بیت، علت گرفتاری عاشق را به طالع و ستاره نسبت نمیدهد، بلکه نگاه معشوق را عامل آن میداند. شاعر با این جابهجایی، معشوق را بهگونهای طنزآمیز در جایگاه مقصر قرار میدهد.»
امینی با خواندن ابیاتی دیگر از حافظ، از جمله «اشک غماز من ار سرخ برآمد چه عجب / خجل از کردهی خود پردهدری نیست که نیست» به توضیح شگردهای بلاغی شاعر پرداخت و افزود: «در این بیت، اشک به انسانی شرمنده مانند شده است که از پردهدری خود خجالت میکشد. نسبتدادن رفتار انسانی به اشک، در کنار معنای غمازی و آشکارکردن راز، زمینه طنز ظریفی را پدید میآورد.»
او با تأکید بر اینکه برخی از شوخیها و طنز حافظ در پیوند میان چند بیت روشن میشوند، به غزلی دیگر اشاره کرد و گفت: «در خواندن شعر حافظ نباید هر بیت را جدا از ابیات پیش و پس از آن معنا کرد؛ گاهی طنز اصلی در ارتباط میان ابیات شکل میگیرد و با جداکردن بیت، بخشی از مقصود شاعر از دست میرود.»
این استاد دانشگاه با خواندن بیت «مباش در پی آزار و هر چه خواهی کن / که در شریعت ما غیر از این گناهی نیست» با بیان اینکه بیت «مباش در پی آزار…» را نباید جدا از بافت غزل خواند، افزود: «این سخن در ادامه توصیف معشوقی آمده است که هم دلرباست و هم از سر غرور به کسی نگاه نمیکند. حافظ در ادامه با لحنی طنزآمیز به او میگوید دیگران را نیازارد و هنگام گذشتن، به دادخواهانی که بر سر راهش ایستادهاند توجه کند.»
پایان
اخبار برنامههای دیگر دفتر طنز را دنبال کنید



