نگاهی گذرا بر کتاب روزنامه سفر میمنت اثر ایالات متفرقه امریغ
نویسنده: علی بهاری
در میان آثار متنوع احمد شاملو، از شعرهایش گرفته تا پژوهش‌های ادبی و ترجمه‌های شناخته‌شده، کتاب روزنامه سفر میمنت اثر ایالات متفرقه امریغ جایگاهی متفاوت دارد.
این کتاب که در قالب یک سفرنامه‌ی خیالی و هجوآمیز نوشته شده، بیش از آنکه روایت سفری جغرافیایی باشد، سفری است در دل زبان، تاریخ و خشم فروخورده‌ی روشنفکری که ریشه‌ی انحطاط را نه در گذشته‌ای دور، بلکه در تاریخ معاصر می‌بیند.
این اثر را نمی‌توان صرفاً یک بازی زبانی دانست؛ بلکه با مطالعه‌ی دقیق، هم تسلط شاملو به ظرفیت‌های نثر کلاسیک آشکار می‌شود و هم نگاه تلخ و گزنده‌ی او به کژی‌های تاریخی و اجتماعی.
نخستین و چشم‌گیرترین ویژگی این کتاب، نثر آن است. شاملو با مهارتی ستودنی، به سراغ نثر قجری و سنت سفرنامه‌نویسی آن دوره، به‌ویژه سفرنامه‌های ناصرالدین‌شاه، رفته است. اما آنچه خلق کرده، تقلیدی ساده از ساختارهای کهنه نیست. او نوعی بازآفرینی خلاقانه ارائه می‌دهد.
با استفاده از واژگان مهجور و ساختارهای نحوی آن دوره، فضایی هجوآمیز و تخیلی از یک پادشاه قاجاری خیالی می‌سازد؛ به‌گونه‌ای که خواننده گمان می‌کند واقعاً متنی از دل دربار قاجار را می‌خواند این توانایی در بازآفرینی لحن، حاصل شناخت او نسبت به تاریخ زبان فارسی و توانایی‌اش در بازآفرینی زبان آن دوره است.
در کنار این بازی زبانی، لحن تند، طعنه‌آمیز و گاه هتاکانه‌ی کتاب، وجه دیگری از جهان‌بینی نویسنده را آشکار می‌کند. دشنام‌ها و تعبیرهای گزنده‌ای که در تار و پود این نثر قجری تنیده شده‌اند، فقط برای خنداندن نیستند؛ بلکه بازتاب خشم سیاسی نویسنده‌اند.
کتاب روزنامه سفر میمنت اثر ایالات متفرقه امریغ
نویسنده: احمد شاملوانتشارات: مازیارتعداد صفحه: 134
طنز شاملو در اینجا طنزی سیاه و گزنده است. با این حال، خواننده‌ی امروز این وجه از کتاب را به‌طور کامل در اختیار ندارد. بسیاری از این تعبیرهای تند، از تیغ سانسور و ممیزی جان سالم به در نبرده‌اند و متن منتشرشده در بخش‌هایی دچار حذف و آسیب شده است. این حذفیات البته قدری از تیزی نثر شاملو کاسته است.
انتخاب این فرم و این لحن، ریشه در نفرت عمیق احمد شاملو از دوران قاجار دارد. او معتقد است که قاجاریه نماد انحطاط، ابتذال سیاسی، عقب‌ماندگی فرهنگی و زوال شأن انسانی و اجتماعی ایرانیان است؛ اعتقادی که البته مخالفانی دارد که به‌روشنی تاکید می‌کنند این مقدار از سیاه‌نمایی نسبت به دوران قاجار، دست‌پخت دودمان پهلوی است تا گند خود را بپوشانند.
عمق کینه‌ی او نسبت به قاجاریه، در مقدمه‌ی کتاب به‌روشنی دیده می‌شود؛ آنجا که می‌نویسد:
«من همیشه بر این اعتقاد بوده‌ام که خودکامه‌گانِ حاکم بر ایران یکی از دیگری سفیه‌تر بوده‌اند و همیشه به دل داشتم بر تاریخِ این حاکمان نظریه‌یی بنویسم و این فرصت در آمریکا دست داد.
دوستانی که سفرنامه را پیش از چاپ آن خوانده بودند، به جز همسرم که ابتدا از نگارش آن خشنود نبود، همه آن را نوشته موفقی ارزیابی کردند اما پس از بازگشت به ایران هنگامی که برای بستنِ این پرونده به یکی از سفرنامه‌های مظفرالدین شاه به فرنگ و «روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه» نگاه مجددی انداختم، به این نتیجه رسیدم که در نظیره‌سازی خود به هیچ‌وجه توفیق نیافته‌ام.
سفاهت حاکمان تاریخی ما دایره‌ای کهکشانی است نه محدوده‌ای چنان بسته و محدوده‌ای چنان بسته و محدود که من در «روزنامه سفر میمنت اثر ایالات متفرقه امریغ» تصویر کرده‌ام!».
البته با وجود همه‌ی ارزش‌های زبانی، کتاب روزنامه سفر میمنت اثر ایالات متفرقه امریغ از نظر ساختار، اثری بی‌نقص نیست. اگر با نگاهی منصفانه به آن بنگریم، می‌بینیم که روایت در بخش‌های مختلف از انسجام کافی برخوردار نیست.
کتاب گاه با شتاب از موضوعی به موضوع دیگر می‌رود و پیوستگی روایی و فکری آن سست می‌شود. به نظر می‌رسد شاملو در بعضی لحظه‌ها آن‌قدر شیفته‌ی بازی‌های زبانی و خلق موقعیت‌های هجوآمیز شده که معماری کلی اثر را از یاد برده است.
همین مسئله باعث می‌شود خواننده گاهی رشته‌ی اصلی روایت را گم کند و احساس کند با مجموعه‌ای از قطعات پراکنده روبه‌روست، نه یک سفرنامه‌ی منسجم.
روی‌هم‌رفته و با وجود نقدها، کتاب را بخوانید؛ پشیمان نمی‌شوید!
پایان
بخش نقد و بررسی «کتاب» دفتر طنز را دنبال کنید
