کتاب خر مرده و بیان حقیقت از زبان یک خر
نویسنده: منا محمدنژاد
انقلاب‌ها، رفرم‌ها و تحولات بزرگ اجتماعی و سیاسی بیش از آنکه مدیون انقلابیون در تاریخ جهان باشند، مرهون نویسندگان و ادیبانی است که سکوت را بر صفحه ریختند و از آن فریادی ماندگار خلق کردند.
محمد نصرت یا همان عزیز نسین یکی از همان‌هاست که نه در ادبیات ترکیه، بلکه در جهان به‌واسطه روح منتقد، سر پرشور و زبان شیرین خود ماندگار شد. این همسایه عزیز توانست به‌علت همجواری، هم‌پیالگی و هم‌سرنوشتیِ قرن‌ها با ما، فریادش را در گوش مخاطب فارسی نیز بنشاند.
عزیز نسین در ادبیات همسایه و حتی ما بیش از آنکه بخنداند، زخم می‌زند؛ در آستانه زادروز این نویسنده و طنزپرداز بزرگ به سراغ یکی از آثار کمتر دیده‌شده‌ی او می‌رویم؛ «خر مرده».
در کتاب «خر مرده» طنز نسین قند نیست که در دهان آب شود، سوهانی است که بر لایه‌های پوسیده اجتماع کشیده می‌شود.
در میان آثار فراوان و رنگارنگ او، این اثر یکی از تجربه‌های ویژه و جسورانه‌ای است که فقط از ذهنی مانند نسین برمی‌آید؛ ذهنی که به‌جای نطق‌های پیچیده، حقیقت را از زبان یک حیوان روایت می‌کند؛ آن هم حیوانی که در فرهنگ ما و مردم ترکیه، نمادی از استهزا، تحقیر و استثمار است.
در تاریخ ادبیات ما چه در کتاب‌های ادیبانه‌ای چون کلیله و دمنه و مرزبان‌نامه و چه در ادبیات فولکلوریک، حیوانات چونان ابزارها و استعاراتی در خدمت نقد جهان پیرامون بوده‌اند. نسین نیز از این سنت ادبی بهره گرفته و این حیوان متهم به حماقت را قهرمان اثر خویش ساخته است؛ قهرمانی که در هیچ دنیایی اعم از واقعی یا تخیلی قهرمان نبوده و نیست.
کتاب خر مرده
انتخاب «خر» انتخابی بی‌حکمت نیست. نسین از استعاره‌ای استفاده می‌کند که برای مردم ترکیه بار تاریخی دارد:
خر، یعنی موجودی بارکش، بی‌صدا و تن‌سپرده به کار، همان وضعیتی که طبقات فرودست جامعه سال‌های طولانی تجربه‌اش کرده‌اند.
در کتاب خر مرده با اثر طنزآمیزی روبه‌رو نیستیم که قرار باشد لبخند ملیحی بر لبانمان بنشاند، بل با اعتراض‌نامه‌ای از آن دنیا مواجهیم.
نسین در قالب ۲۳ نامه، خر مرده‌ای را وادار می‌کند تا برای دوستش «خرمگس» شرح دهد که چگونه زیست، چگونه مرد و پس از مرگ، چه گردش مضحک و تلخی را در نظام اجتماعی جامعه طی کرد.
این ترکیب عجیب یک خر، یک خرمگس و جهان پس از مرگ فقط یک بازی ذهنی نیست؛ یک تمثیل سیاسی-اجتماعی با چهره طنزآلود است.
نامه‌نگاری نیز فرمی هوشمندانه است. نامه در ادبیات طنز، هم صمیمیت دارد، هم امکان و ظرفیت اعتراف و افشاگری. خر مرده خطاب به دوستش می‌نویسد اما درواقع با خواننده حرف می‌زند و او را در جایگاه کسی می‌نشاند که شاید خودش هم در این جهان نقش «حیوان بارکش» را بازی می‌کند، بیآنکه بداند.
نسین در کتاب خر مرده نشان می‌دهد طنز وسیله‌ای برای تحمل حقیقت است. «خر مرده» تصویری از جامعه‌ای می‌سازد که در آن جهل نهادینه شده، فقر لایه‌لایه رسوب کرده، بورژوازی کوچک اما قدرتمند زندگی اکثریت را له می‌کند و حتی مرگ نیز رهایی از مناسبات ناعادلانه نیست.
او با بهره‌گیری از طنز تند، نیش‌دار و بی‌رحمانه‌ای که امضای همیشگی اوست، از دل موقعیت‌های ساده، حقیقت‌های تلخ و برهنه بیرون می‌کشد و جهانی را به نمایش می‌گذارد که خنده در آن نه واکنش، بلکه راهی برای تحمل واقعیت است.
نسین با بهره‌گیری از طنز بی‌رحمانه خود از دل موقعیت‌هایی به‌ظاهر ساده، حقیقت‌های بی‌پرده بیرون می‌کشد؛ حقیقت‌هایی که گاهی آن‌قدر تلخ‌اند که ما را وامی‌دارند بیندیشیم بیآنکه لبخند بزنیم.
آنچه نسین می‌نویسد برای جامعه پیرامونی خود می‌شود حلقه‌ای که خواننده ایرانی را در خود می‌فشرد و آنچه روایت می‌کند، دور و ناآشنا نیست؛ ریاکاری، فقر، بوروکراسی فاسد، عادت‌های فرسوده فرهنگی، سیاست‌زدگی و جامعه‌ای که میان سنت و تجدد گیر کرده است.
همین نزدیکی فرهنگی است که باعث شده مترجمان بزرگی، بارها سراغ آثار او بروند و همین دلیل است که خوانندگان ایرانی در داستان‌های او، چهره خود و جهانشان را می‌بینند.
منتقدان بزرگی بارها اشاره کرده‌اند که مهم‌ترین مضمون در داستان‌های نسین «ریاکاری» است؛ رذیلتی که او با زبانی ساده و موقعیت‌های روزمره، بیآنکه فلسفه‌بافی کند، افشا می‌کند. طنز او، طنز موقعیت است، نه طنز کلام؛ و همین جهانی بودن طنزش را توضیح می‌دهد.
کتاب خر مرده لبخند می‌آورد اما لبخندی مایل به سیاه است. طنزی است که از شدت تلخی، آدم را به فکر فرو‌می‌برد.
از آن دست آثاری که اگر در دوره افسردگی سراغش بروید، ممکن است به‌جای خنده، تلخی عمیقی در گلویتان گیر کند؛ چون جامعه‌ای که نسین تصویر می‌کند، هنوز زنده است، چون خر مرده‌ی او، هنوز در ما زندگی می‌کند، چون طنز او، نقطه‌ای را هدف می‌گیرد که همیشه و همه‌جا درحال تکرار است؛ بلاهت‌هایی که روزمره می‌نامیم‌شان.
کتاب خر مرده نه یک داستان، بلکه دفترچه خاطرات یک ملت است؛ ملتی که برای گفتن حرف‌هایش دنبال زبانی تازه می‌گردد و چه زبانی رساتر از زبان طنز؟ چه صدایی صادق‌تر از صدای یک خر مرده؟
پایان
بخش نقد و بررسی «کتاب» دفتر طنز را دنبال کنید
