رنگ زندگی و طنزی که از زمانه جلوتر دوید
نویسنده: منا محمدنژاد
رمان «رنگ زندگی» نوشته سیداحمد زرهانی در سال ۱۳۸۵ ازسوی انتشارات سوره مهر منتشر شد؛ زمانی که فضای سیاسی ایران هنوز به‌شکل پررنگی گرفتار دوقطبی‌های شدید نشده بود.
شکاف‌هایی مانند تقابل سنت و مدرنیسم یا قطبی‌سازی‌های انتخاباتی که بعدها در فضای سیاسی ایران برجسته شد، هنوز به‌صورت صریح و تثبیت‌شده در فضای عمومی دیده نمی‌شد.
با این حال زرهانی در این رمان کوتاه ۹۳ صفحه‌ای تلاش کرده است با روایتی طنزآلود به سازوکارهای پشت پرده رقابت‌های انتخاباتی بپردازد؛ روایتی که در زمان انتشار شاید تا حدی اغراق‌آمیز به نظر می‌رسید اما با گذر زمان و تجربه تحولات سیاسی بعدی، برخی از موقعیت‌های آن برای مخاطب آشناتر شده است.
نثر کتاب بیشتر حال و هوای روزنامه‌نگارانه دارد؛ مستقیم، گزارشی و تا حد زیادی فاقد عناصر معمول رمان مانند شخصیت‌پردازی عمیق، فضاسازی گسترده یا لحن‌های متنوع.
این شیوه روایت باعث شده متن در بسیاری از بخش‌ها بیشتر به گزارشی از رخدادهای سیاسی شباهت پیدا کند تا یک روایت داستانی پرکشش.
رمان رنگ زندگی
نویسنده: سیداحمد زرهانی
قطع: رقعی
تعداد صفحه: ۹3
سال انتشار شمسی: ۱۳۸۸
نوبت چاپ: ۲
داستان با معرفی زوجی جوان به نام سعید و منیژه آغاز می‌شود. منیژه زنی تحصیل‌کرده در انگلستان است که ذهنی بلندپرواز دارد و معتقد است همسرش باید جایگاهی بالاتر در عرصه سیاسی و اقتصادی به دست آورد. او سعید را تشویق می‌کند وارد فضای ستادهای انتخاباتی شود و در رقابت‌های ریاست جمهوری نقش ایفا کند.
در این انتخابات داستانی دو نامزد اصلی حضور دارند: اسکندری و الکساندری. شباهت اسمی این دو نامزد نیز خود نوعی تمهید طنزآمیز در روایت است. اسکندری نماینده طیفی سنتی، متکی بر بازار و ساختارهای قدیمی قدرت معرفی می‌شود و در مقابل، الکساندری نماینده جریان مدرن و تکنوکرات است که به خصوصی‌سازی و اقتصاد بازار آزاد گرایش دارد. این دوگانه، چارچوب اصلی رقابت سیاسی داستان را شکل می‌دهد.
سعید با هدایت منیژه به شکلی حساب‌شده در هر دو ستاد انتخاباتی نفوذ می‌کند. او با دو نوع پوشش، گفتار و رفتار کاملاً متفاوت در هر دو ستاد حضور پیدا کرده و نقش‌های مختلفی ایفا می‌کند.
منیژه نیز برای تکمیل این بازی سیاسی، دو تن از دوستانش را وارد ستادهای انتخاباتی می‌کند تا با ایجاد شایعه، تبلیغات پنهان و جنگ روانی فضای رقابت را ملتهب‌تر کنند.
در این میان بازار شب‌نامه‌ها، تهمت‌ها و رقابت‌های پنهان داغ می‌شود و فضای انتخاباتی به‌تدریج در هاله‌ای از ابهام و تنش فرو می‌رود.
با این حال یکی از نکات قابل‌توجه در روایت کتاب، سخنرانی‌های انتخاباتی نامزدهاست که اغلب لحنی خشک، شعاری و کلیشه‌ای دارند.
این سخنرانی‌ها بیشتر یادآور بیانیه‌ها و خطابه‌های رسمی انتخاباتی‌اند و کمتر در خدمت پیشبرد درام داستانی قرار می‌گیرند. همین مسئله در کنار نثر گزارشی اثر باعث شده فضای داستان گاه از ریتم داستانی فاصله بگیرد.
داستان با ربوده شدن دو تن از اعضای ستاد اسکندری پیچیده‌تر می‌شود و ماجرا ابعاد معمایی پیدا می‌کند. اما در پایان مشخص می‌شود بسیاری از تنش‌ها و آشوب‌هایی که میان ستادهای انتخاباتی شکل گرفته، از پیش طراحی شده و بخشی از طرحی بوده که سعید و منیژه با ارتباطاتی خارج از کشور آن را هدایت می‌کنند.
با وجود اینکه نویسنده تلاش کرده فضای انتخابات را با چاشنی طنز روایت کند، موقعیت‌های طنزآمیز داستان چندان پرداخت‌شده و پرورده نیستند.
بسیاری از موقعیت‌هایی که می‌توانستند به صحنه‌های طنز مؤثر تبدیل شوند، در حد طرح یک ایده باقی می‌مانند و فرصت بسط دراماتیک پیدا نمی‌کنند. به همین دلیل طنز اثر بیشتر در سطح موقعیت و ایده باقی می‌ماند و کمتر به طنزی زنده و اثرگذار در متن تبدیل می‌شود.
نکته قابل تأمل دیگر درباره «رنگ زندگی» تغییر تلقی مخاطب در گذر زمان است. هنگام انتشار کتاب، برخی از موقعیت‌های داستانی حالتی اغراق‌آمیز و کمیک داشتند؛ اما با رخدادهای سیاسی سال‌های بعد، به‌ویژه دهه هشتاد و تشدید دوقطبی‌های سیاسی، بخشی از آن اغراق‌ها دیگر چندان دور از ذهن به نظر نمی‌رسد.
همین مسأله باعث شده است که طنز اولیه اثر برای مخاطب امروز تا حدی کمرنگ شود و برخی از موقعیت‌ها بیش از آنکه طنزآمیز به نظر برسند، به واقعیت‌های آشنا در فضای سیاسی شباهت پیدا کنند.
از این منظر «رنگ زندگی» را می‌توان اثری دانست که اگرچه در قالب طنز سیاسی نوشته شده، گذر زمان معنای تازه‌ای به آن داده است؛ رمانی کوتاه که تلاش می‌کند از خلال رقابت‌های انتخاباتی، تصویری از سازوکارهای قدرت، رقابت و بازی‌های پنهان سیاست ارائه دهد.
پایان
بخش نقد و بررسی «کتاب» دفتر طنز را دنبال کنید
