چرا اخراجی ها ۱ پرطرفدار شد؟
نویسنده: مهدی صالحی
در تاریخ سینمای ایران فیلم‌های کمی را می‌توان یافت که به اندازه «اخراجی‌ها ۱» به کارگردانی مسعود ده نمکی هم پرفروش بوده باشند و هم چنین جنجال برانگیز.
این فیلم که در سال ۱۳۸۵ بر پرده سینماها ظاهر شد تنها یک اثر سینمایی نبود؛ یک پدیده اجتماعی بود که موجی از ستایش و تحقیر را به طور هم‌زمان برانگیخت.
فیلمی که از یکسو با استقبال کم نظیر عامه مردم مواجه شد و صف‌های طولانی مقابل سینماها تشکیل داد و از سوی دیگر مورد هجوم منتقدانی قرار گرفت که آن را سقوط سینمای ایران می‌دانستند.
این اثر با شجاعتی کم‌نظیر تابوی پرداخت طنز به فضای جنگ ایران و عراق را شکست و نقشه سینمای دفاع مقدس را برای همیشه تغییر داد. این اثر سعی کرد دفاع مقدس را از انحصار قهرمانان بی‌عیب و نقص خارج کند و به میان مردم کوچه و بازار ببرد.
ده نمکی در اولین تجربه سینمایی خود با قرار دادن شخصیت‌های «لات» و به ظاهر غیرمتعهد در بستر جدی و معنوی جبهه‌های جنگ تقابلی خلق کرد که هم منبع طنز بود و هم بستری برای بازخوانی مفاهیمی چون ایثار، شهادت و معنویت.
موفقیت تجاری عظیم فیلم نشان داد که جامعه ایرانی آماده پذیرش روایتی مردمی‌تر و زمینی‌تر از جنگ است روایتی که ممکن است از نظر ساختارهای فنی و زیبایی شناختی سینمایی کامل نباشد اما از صداقتی برخوردار است که با دل مخاطب عام ارتباط برقرار می‌کند.
طنز «اخراجی ها ۱» موقعیت محور است. فیلم‌نامه ده نمکی با قرار دادن شخصیت‌هایی مانند «مجید سوزوکی» با بازی کامبیز دیرباز و «بایرام لودر» با بازی اکبر عبدی در محیطی به سخت گیری و انضباط پادگان نظامی و سپس جبهه بستر مناسبی برای خلق موقعیت‌های کمدی فراهم می‌کند.
تضاد بین زبان کوچه بازاری، رفتارهای غیرمتعارف و ذهنیت منفعت طلبانه این شخصیت‌ها با فضای رسمی، مذهبی و ایثارگرانه جبهه منبع بی‌پایانی برای خنده است اما این طنز تنها برای خنده نیست؛ بلکه ابزاری است برای شکستن تابوها و ارائه تصویری انسانی‌تر از رزمندگان. فیلم به صراحت می‌گوید که همه کسانی که به جبهه رفتند قدیس نبودند بلکه انسان‌هایی با ضعف‌ها و مشکلات بودند که در لحظه حقیقی انتخاب درست را کردند.
این نگاه، قهرمان سازی سنتی را به چالش می‌کشد و دفاع مقدس را از مقوله انتزاعی به امری ملموس و مردمی تبدیل می‌کند. بازی درخشان کامبیز دیرباز به این شخصیت عمق و باورپذیری بخشید. او توانسته است لحظات کمدی و دراماتیک را به شکلی طبیعی درهم بیامیزد و شخصیتی خلق کند که با وجود تمام نقص‌های اخلاقی محبوب مخاطب می‌شود.
زیر متن اجتماعی و سیاسی «اخراجی ها ۱» را شاید بتوان جنجالی‌ترین بخش آن دانست. فیلم به شدت بر اساس خاطرات واقعی از افراد و گردان‌هایی بنا شده که از دل جامعه عادی و گاه حاشیه نشین برخاسته بودند.
شخصیت‌های فیلم بیش ازآنچه به نظر می‌رسد الهام گرفته از زندگی واقعی هستند. به عنوان مثال فیلم روایتگر داستان زندگی افرادی مانند سید ابوالفضل کاظمی فرمانده گردان میثم لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله (ص) است که به «گردان لوطی‌های جنگ» معروف بود.
این گردان محل تجمع «داش مشتی‌ها» و افرادی بود که گذشته‌ای همراه با کفتربازی و قمار داشتند اما تحت تأثیر فضای معنوی جبهه و شخصیت‌هایی مانند شهید مصطفی چمران متحول شدند. این اشاره مستقیم به یک واقعیت تاریخی به فیلم مشروعیت می‌بخشد و نشان می‌دهد که ده نمکی صرفاً در حال خیال پردازی نبوده است.
با این حال فیلم از این واقعیت به عنوان سکوی پرشی برای نقدهای جدی‌تر استفاده می‌کند. همان سکانس گزینش که با استقبال گسترده مردم مواجه شد از نظر بسیاری یک «افشاگری بزرگ» تفسیر شد. این سکانس برای بسیاری از تماشاگران تنها مربوط به گزینش رزمندگان در جنگ نبود؛ بلکه نمادی از همه گزینش‌ها و فیلترهایی بود که در جامعه پس از جنگ با آن مواجه بودند.
فیلم به وضوح به این نکته می‌پردازد که «به ریش نیست، به ریشه است» و ارزش واقعی افراد در نهاد و باطن آنهاست نه در ظاهر و پوشش و الفاظشان. این پیام هم‌زمان که ارزش‌های اصیل اسلامی را یادآوری می‌کند به رویه‌های ریاکارانه‌ای که ممکن است در بدنه نظام نفوذ کرده باشد حمله می‌برد.
این نگاه را می‌توان ادامه سنت «نقالی» در فرهنگ ایرانی دانست که در آن هنرمند با روایت داستان به بیان نکات اخلاقی و تربیتی می‌پردازد. از این منظر ده نمکی بیشتر یک «نقال» مدرن است تا یک «درام‌نویس» به سبک غربی او مستقیماً به سراغ نتیجه‌گیری اخلاقی می‌رود و قصه را در خدمت پیام خود قرار می‌دهد.
فیلم اخراجی ها ۱
از منظر فنی و ساختاری «اخراجی ها ۱» محصولی است که باید آن را در چارچوب شرایط تولید و اهدافش سنجید. این فیلم اولین تجربه کارگردانی مسعود ده نمکی روزنامه‌نگار و مستندساز جنجالی بود؛ بنابراین طبیعی است که از نظر تکنیکی با آثار کارگردانان مجرب سینما فاصله داشته باشد. با این حال فیلم در برخی بخش‌ها موفق عمل کرده است. بازیگران فیلم به ویژه کامبیز دیرباز، اکبر عبدی و محمدرضا شریفی نیا از نقاط قوت آن است.
فیلم‌نامه اگرچه شخصیت پردازی عمیقی ندارد و بیشتر بر اساس «تیپ» سازی پیش می‌رود اما به دلیل دیالوگ نویسی قدرتمند و ضرب آهنگ سریع، تماشاگر را با خود همراه می‌کند.
موسیقی فیلم نیز با وجود سادگی به خوبی در خاطر مانده و به بخشی از فرهنگ عامه تبدیل شده است. از نظر جلوه‌های بصری و تصویربرداری، فیلم در سطح استانداردهای متعارف آن زمان سینمای ایران حرکت می‌کند و نمی‌توان انتظار شاهکار فنی از آن داشت.
تأثیر فرهنگی فیلم را نمی‌توان نادیده گرفت. این فیلم به یک گفتمان عمومی تبدیل شد و بحث‌های داغی را درباره حدود طنز در پرداخت به مقدسات، نقش مردم عادی در جنگ و نقد سیستم‌های اداری دامن زد.
موفقیت مالی عظیم فیلم (فروش چند میلیاردی) راه را برای ساخت دنباله‌های آن و همچنین تولید آثاری مشابه مانند «ضدگلوله» باز کرد.
در جمع‌بندی نهایی «اخراجی ها ۱» فیلمی است که ساده گیری در مورد آن ممکن نیست. این اثر را باید در بستر اجتماعی و فرهنگی دهه ۸۰ ایران فهمید. جامعه‌ای که پس از سال‌ها به دنبال زبانی تازه برای بازگویی روایت خود از جنگ بود
این اثر با همه کاستی‌های فنی و هنری‌اش از صداقتی برخوردار بود که با مخاطب عام ارتباط عمیقی برقرار کرد. این فیلم اگرچه ممکن است از منظر سینمای محض اثر درخشان و بی‌عیبی نباشد اما از منظر جامعه‌شناسی هنر پدیده‌ای بسیار مهم و قابل مطالعه است.
این فیلم اثبات کرد که سینما می‌تواند به جای سرگرمی صرف به عرصه گفتگوی ملی درباره هویت، تاریخ و انتقاد از خود تبدیل شود.
میراث «اخراجی‌ها ۱» امروزه نه در موزه‌های سینمایی که در خاطره جمعی نسلی از ایرانیان زنده است که برای اولین بار دیدند می‌توان با زبانی طنزآمیز و مردمی از حماسه‌ای بزرگ سخن گفت بدون آنکه از عظمت آن کاسته شود.
پایان
نقد و بررسی سایر برنامه‌های سینما و تلویزیون را بخوانید
