اجاره نشین ها آینه تمام نمای جامعه است
نویسنده: علیرضا عبدی
«اجاره نشین ها» فیلمی سینمایی در ژانر کمدی-درام به کارگردانی و نویسندگی داریوش مهرجویی است که در سال ۱۳۶۵ ساخته شد و یک سال بعد به اکران عمومی رسید.
تهیه‌کنندگی این اثر را هارون یشایایی و محمدعلی سلطان‌زاده بر عهده داشته و موسیقی متن آن توسط ناصر چشم‌آذر ساخته شده است.
فیلم در زمان اکران با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو و به پرفروش‌ترین فیلم سال تبدیل شد. بازیگرانی چون عزت‌الله انتظامی، اکبر عبدی، حمیده خیرآبادی، حسین سرشار، ایرج راد، رضا رویگری، فریماه فرجامی و سیاوش تهمورث در آن نقش‌آفرینی کرده‌اند.
داستان فیلم در یک ساختمان چهارطبقه‌ی فرسوده و نمور در حاشیه‌ی تهران (گویا ستارخانِ امروزی!) می‌گذرد. مالک این ساختمان بدون وارث فوت کرده و اداره‌ی امور آن به مباشری به نام عباس‌آقا (با بازی عزت‌الله انتظامی) سپرده شده است که خودش نیز در طبقه‌ی اول ساختمان ساکن است. عباس‌آقا که چشم‌طمع به این ملک بی‌وارث دارد، درصدد است با همکاری یک آژانس معاملات ملکی، مستأجران را تخلیه و ساختمان را به نام خود کند.
مستأجران اما که حکم تخلیه دریافت کرده‌اند، جایی برای رفتن ندارند. آنها به کمک آژانس معاملاتی دیگری پی می‌برند که حکم تخلیه به دلیل مجهول‌الوارث بودن خانه، بی‌اعتبار است.
از همین نقطه، کشمکش میان عباس‌آقا و مستأجران برای تصاحب خانه و تعمیرات آن کلید می‌خورد. چندین بار کارگر ساختمانی برای تعمیر خانه دعوت می‌شود، اما هر بار اختلافات و دعواهای ساکنان مانع از پیشرفت کار می‌شود. تا اینکه فرسودگی ساختمان خود را به شکل فاجعه‌باری نشان می‌دهد و سیل‌آسی از طبقه‌ی چهارم تا طبقه‌ی اول خانه را فرا می‌گیرد.
اجاره نشین ها
طنز موقعیت در اوج هنرنمایی
«اجاره نشین ها» یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های طنز موقعیت در سینمای ایران است. فیلم با استفاده از موقعیت‌های طنزآمیز و دیالوگ‌های بامزه، به نقد مشکلات اجتماعی مانند فساد اداری و نابرابری طبقاتی می‌پردازد.
آنچه این فیلم را از دیگر آثار کمدی متمایز می‌کند، این است که خنده‌ی آن هرگز مبتذل و سطحی نیست؛ بلکه از دلِ آدم‌هایی برمی‌خیزد که درگیرِ روزمره‌ترین و در عین حال عمیق‌ترین مسائل زندگی هستند.
اکبر عبدی در نقش قندی، یکی از به‌یادماندنی‌ترین بازی‌های کمدی کارنامه‌اش را ارائه داده است. او با حرکات عجیب و غریب، بیان خاص و تایمینگ بی‌نظیرش، هر صحنه‌ای که وارد می‌شود را به یک موقعیت کمیک تمام‌عیار تبدیل می‌کند.
در مقابل، عزت‌الله انتظامی در نقش عباس‌آقا، با همان چهره‌ی جدی و متین همیشگی‌اش، یک شکارچیِ طماع و کاسب‌کار را چنان باورپذیر به تصویر می‌کشد که مخاطب همزمان از او می‌خندد و از دستش عصبانی می‌شود.
نقد اجتماعی در لفافه‌ی کمدی
مهرجویی در این فیلم، یک ساختمان فرسوده را به استعاره‌ای از جامعه مدرن تبدیل کرده است. هر طبقه از این ساختمان، نماینده‌ی یک قشر اجتماعی است با دغدغه‌ها، تنگناها و آرزوهای خاص خودشان.
آنها زیر یک سقف زندگی می‌کنند، اما هرکدام به فکر خودشان هستند. هیچ‌کس به فکر تعمیر این ساختمانِ در حال فروپاشی نیست؛ انگار که منتظرند دیگری اولین قدم را بردارد.
نکته‌ی ظریف فیلم این است که مهرجویی هیچ‌کدام از شخصیت‌ها را کاملاً سیاه یا سفید نشان نمی‌دهد. عباس‌آقا طماع است، اما حق هم دارد؛ او سال‌هاست که زحمت این ساختمان را کشیده است.
مستأجران هم حق دارند که در این خانه مانده‌اند و جایی برای رفتن ندارند. فیلم قضاوت نمی‌کند؛ فقط نشان می‌دهد. و همین بی‌طرفیِ هوشمندانه، فیلم را از یک کمدی ساده به یک اثر اجتماعیِ ماندگار تبدیل کرده است.
فیلم در میانه‌ی دهه‌ی شصت ساخته شده؛ دورانی که جامعه‌ی ایران تازه از یک انقلاب و یک جنگِ هشت‌ساله عبور کرده بود و هنوز زخم‌هایش التیام نیافته بود.
در چنین فضایی، ساختن فیلمی که با طنز، فساد اداری، نابرابری و فرار از مسئولیت را به چالش بکشد، خودش یک حرکتِ جسورانه محسوب می‌شود. مهرجویی این کار را چنان ماهرانه انجام داده که فیلم نه تنها توقیف نشد، بلکه به پرفروش‌ترین فیلم سال تبدیل گردید.
شخصیت‌های چندبعدی؛ راز ماندگاری فیلم
یکی از دلایل اصلی ماندگاری «اجاره نشین ها»، شخصیت‌پردازی بی‌نظیر آن است. هرکدام از ساکنان این ساختمان، یک جهانِ جداگانه دارند.
حمیده خیرآبادی در نقش مادر، نماد سنت‌های کهنه‌ای است که دیگر جواب نمی‌دهند. حسین سرشار در نقش سعدی، نماینده‌ی آدم‌های ساده‌دل و زودباوری است که در تله‌ی دیگران می‌افتند. ایرج راد در نقش آقای توسلی، کاراکتری است که تلاش می‌کند میانجی باشد اما خودش هم درگیر مشکلات شخصی‌اش است.
جالب‌ترین شخصیت فیلم اما خودِ ساختمان است. این ساختمانِ فرسوده با دیوارهای نمور و سقف‌های ترک‌خورده‌اش، یک شخصیتِ زنده است که نفس‌های آخرش را می‌کشد و وقتی در نهایت سیل از طبقه‌ی چهارم سرازیر می‌شود، گویی خودِ ساختمان است که علیه ساکنانش قیام کرده است؛ چون دیگر تحمل این همه بی‌تفاوتی را ندارد.
فیلمی که هنوز پس از سی‌سال حرف دارد
«اجاره نشین ها» فقط یک فیلم کمدی نیست؛ یک سند تاریخی از جامعه‌ی ایران در دهه‌ی شصت است. فیلمی که توانست با لبخند، تلخ‌ترین واقعیت‌های اجتماعی را به تصویر بکشد و در عین حال، مخاطب را تا دقیقه‌ی آخر پای صفحه‌ی سینما میخکوب کند.
هنر مهرجویی در این است که هیچ‌کس را قضاوت نمی‌کند، اما همه را به چالش می‌کشد. او نشان می‌دهد که گاهی برای نقد یک جامعه، فقط یک ساختمانِ فرسوده کافی است؛ به شرطی که آدم‌هایش را خوب بشناسی.
امروز، پس از بیش از سی سال، تماشای «اجاره نشین ها» هنوز هم لذت‌بخش است؛ نه فقط به خاطر بازی‌های به‌یادماندنی عزت‌الله انتظامی و اکبر عبدی، که به خاطر حرف‌هایی که هنوز پس از همه‌ی این سال‌ها، تازه و شنیدنی است. شاید بزرگ‌ترین دستاورد این فیلم همین باشد: یک کمدی که هرگز تاریخ‌اش تمام نمی‌شود.
پایان
نقد و بررسی سایر برنامه‌های سینما و تلویزیون را بخوانید
