از کتاب ۳۶ وضعیت نمایشی ایده پیدا کنید
نویسنده: علیرضا عبدی
کتاب ۳۶ وضعیت نمایشی یکی از آثار کلاسیک نظریه‌ی ادبیات و نمایشنامه‌نویسی است. ژرژ پولتی، نویسنده‌ی فرانسوی، در این کتاب تلاش کرده همه‌ی موقعیت‌های دراماتیک ممکن را در قالب ۳۶ وضعیت بنیادین دسته‌بندی کند.
او با مرور تراژدی‌های یونان، رمان‌های بزرگ اروپایی و حتی سنت‌های شرقی، به این نتیجه رسیده که هر داستان بشری، فارغ از زمان و مکان، در نهایت به یکی از این وضعیت‌ها بازمی‌گردد.
این ادعا جسورانه است: یعنی اگر بخواهید داستانی تازه خلق کنید، در نهایت یا در وضعیت «انتقام» قرار می‌گیرید، یا «ایثار»، یا «عشق ممنوع»، یا «جاه‌طلبی»، یا یکی از دیگر وضعیت‌ها.
پولتی حتی می‌گوید اگر یک وضعیت خارج از این ۳۶ پیدا شود، نظریه‌اش فرو می‌ریزد. همین نگاه مطلق‌گرایانه باعث شده کتاب هم تحسین شود و هم نقدهای جدی برانگیزد.
کتاب ۳۶ وضعیت نمایشی
نقاط قوت کتاب
چارچوب روشن: برای نویسنده‌ی تازه‌کار، این کتاب مثل نقشه‌ی راه است. به جای سردرگمی میان بی‌نهایت ایده، می‌تواند یک وضعیت انتخاب کند و بر اساس آن داستانی بسازد.
مثال‌های ادبی: پولتی برای هر وضعیت نمونه‌هایی از آثار بزرگ جهان می‌آورد. مثلاً «انتقام» در تراژدی‌های یونانی یا «عشق ممنوع» در رمان‌های قرون وسطی. این مثال‌ها نشان می‌دهند که وضعیت‌ها واقعی‌اند و بارها در عمل استفاده شده‌اند.
امکان ترکیب: وضعیت‌ها مثل بلوک‌های سازنده‌اند. نویسنده می‌تواند دو یا چند وضعیت را کنار هم بگذارد و طرحی تازه خلق کند. مثلاً «عشق ممنوع» را با «انتقام» ترکیب کند و به داستانی پیچیده برسد.
نقاط ضعف و جای نقد
تمرکز بر کلاسیک‌ها: بیشتر مثال‌ها از آثار قدیمی‌اند. برای نویسنده‌ی امروز که در فضای مدرن یا پست‌مدرن کار می‌کند، این مثال‌ها شاید کمی دور از ذهن باشند.
ادعای محدودیت مطلق: پولتی می‌گوید هیچ وضعیت دیگری خارج از این ۳۶ وجود ندارد. اما ادبیات مدرن، به‌ویژه در قرن بیستم و بیست‌ویکم، گاهی وضعیت‌هایی خلق کرده که به‌سختی در چارچوب او می‌گنجند؛ مثل «پوچی» در آثار کافکا یا بکت.
بی‌توجهی به طنز: کتاب بیشتر بر تراژدی و درام جدی تمرکز دارد. ظرفیت طنزآمیز وضعیت‌ها تقریباً نادیده گرفته شده است، در حالی که هر وضعیت بالقوه می‌تواند به طنز تبدیل شود.
ظرفیت طنز در ۳۶ وضعیت
اینجا کتاب ۳۶ وضعیت نمایشی برای طنزنویسان جذاب می‌شود. هر وضعیت دراماتیک را می‌توان با تغییر زاویه دید یا اغراق به طنز تبدیل کرد. چند نمونه:
ایثار در راه آرمان: در تراژدی، قهرمان جانش را برای آرمان بزرگ فدا می‌کند. در طنز، فردی همه‌چیز را فدای آرمانی پوچ می‌کند؛ مثلاً دفاع از حق «صف اول نان بربری».
عشق به دشمن: درام جدی، عاشق شدن به دشمن خونین است. در طنز، عاشق شدن به کسی که حتی متوجه حضور عاشق نیست، یا دشمنی که تنها دغدغه‌اش شارژ اینترنت است.
جاه‌طلبی: در تراژدی، جاه‌طلبی به سقوط قهرمان می‌انجامد. در طنز، جاه‌طلبی برای رسیدن به مقام «رییس هیئت مدیره‌ی ساختمان» یا «مدیر گروه واتساپ» است.
قضاوت اشتباه و پشیمانی: در تراژدی، قضاوت اشتباه به فاجعه ختم می‌شود. در طنز، فرد بارها اشتباه می‌کند و هر بار پشیمانی‌اش از خود اشتباه خنده‌دارتر است؛ مثل کسی که هر بار گوشی جدید می‌خرد و باز پشیمان می‌شود، اما دوباره همان اشتباه را تکرار می‌کند.
این مثال‌ها نشان می‌دهند که وضعیت‌های پولتی مثل قالب‌های آماده برای شوخی و طنز اجتماعی‌اند. کافی است آن‌ها را در موقعیت‌های روزمره قرار دهیم تا به نتایج خلاقانه برسیم.
ارتباط با طنز اجتماعی و سبک عزیز نسین
طنز اجتماعی، به‌ویژه در سنت نویسندگانی مثل عزیز نسین، دقیقاً از همین وارونه‌سازی وضعیت‌های جدی به دست می‌آید. نسین بارها موقعیت‌های تراژیک جامعه را به طنز تبدیل کرده است: جاه‌طلبی‌های پوچ، عشق‌های بی‌معنا، ایثارهای بی‌ثمر. اگر به وضعیت‌های پولتی نگاه کنیم، می‌بینیم که بسیاری از داستان‌های نسین در همین چارچوب‌ها قرار می‌گیرند، اما با زاویه‌ای طنزآمیز.
کتاب ۳۶ وضعیت نمایشی؛ جمع‌بندی
کتاب ۳۶ وضعیت نمایشی ژرژ پولتی یک مرجع کلاسیک برای نویسندگان است. اگرچه تمرکز آن بر درام جدی است، اما برای طنزنویسان هم می‌تواند معدن ایده باشد.
کافی است وضعیت‌ها را با نگاه طنزآمیز بازخوانی کنیم: هر تراژدی بالقوه یک کمدی است، اگر زاویه دید را تغییر دهیم.
این کتاب یادآوری می‌کند که انسان‌ها، در هر زمان و مکان، درگیر وضعیت‌های مشابه‌اند. تفاوت تنها در زاویه دید و شیوه‌ی روایت است. و طنز، بهترین راه برای نشان دادن همین تفاوت‌هاست.
پایان
بخش نقد و بررسی «کتاب» دفتر طنز را دنبال کنید
