کتاب گاو و فلفل؛ طنزی برخاسته از دل حوزه علمیه
نویسنده: محمدرضا زروندی
کتاب «گاو و فلفل» اولین اثر مکتوب علی بهاری است. نویسنده کتاب سابقاً با اجراهایش در برنامه قمپز به جامعه طنز معرفی شده و همراه کسب جوایز ادبی نامی برای خودش دست‌وپا کرده است.
این کتاب روایت سفر بیست‌روزه چند طلبه جامعه المصطفی است که با حمایت مالی حوزه علمیه برای تقویت زبان انگلیسی به هندوستان می‌روند.
روی جلد کتاب، اثر به‌درستی به‌عنوان «روایت طنزآمیز سفر به هندوستان» معرفی شده است. ما در این اثر با سفرنامه سروکار نداریم و طبعاً برای نقد باید آن را به‌عنوان یک روایت طنز در نظر بگیریم.
مهم‌ترین ویژگی اثر حوزوی بودن آن است. هم نویسنده طلبه است و هم ماجرا یک ماجرای طلبگی است. در تاریخ ادبیات و طنز فارسی ما با آثار ماندگاری مواجهیم که نویسنده آن یک روحانی بوده است.
برای نمونه می‌توان از سید اشرف‌الدین گیلانی و آقا جمال خوانساری و سید نعمت‌الله جزایری نام برد که آثار فاخری به نام دیوان نسیم شمال، رساله کلثوم ننه و گل بهار از آنها به‌جای‌مانده است.
علی بهاری و کتاب گل و فلفل را می‌توان ادامه این سنت طنز حوزوی دانست. این ویژگی در جای‌جای اثر خودش را نشان می‌دهد.
کتاب گاو و فلفل اساسی‌ترین عنصر یک روایت را داراست. نویسنده در روایتش دست به خود افشاگری می‌زند. خود افشاگری چیزی است که یک متن را تبدیل به روایت می‌کند.
هرچند نویسنده دست به افشاگری خودش نمی‌زند؛ اما ماجراهایی را برای مخاطب بازگو می‌کند که او کمتر آنها را شنیده است. یکی از نقاط قوت کتاب همین موضوع است.
برای مثال در بخش‌هایی از کتاب نویسنده به سراغ حوزه‌های علمیه در هندوستان و طلبه‌های آن می‌رود و یا به سازوکارهای درون حوزه علمیه در ایران می‌پردازد.
اما با این‌حال نویسنده قلم پخته‌ای ندارد و کتاب از نثر شیوا محروم است. خام‌دستی نویسنده و فقر دایره واژگانی او در تک‌تک پاراگراف‌ها خودش را برملا می‌کند. هرچند که در عوض انتخاب هوشمندانه زبان صمیمی و ساده، اثر را خواندنی‌تر می‌کند.
یکی دیگر از ویژگی‌های مثبت کتاب جنس طنز آن است. طنزی که خنثی نیست و صرفا قصد مزاح و شوخی ندارد. هرچند که شوخ‌طبعی و قریحه طنازانه آن لاجرم مخاطب را بارها به خنده وادار می‌کند.
نویسنده در لابه‌لای متنش تأملات خوبی دارد و مخاطبش را نیز به فکر وارد می‌کند. یکی نمونه از این تاملات مسئله نجاست هندوها است. چیزی که برای تمام افراد گروه تبدیل به چالش شده است.
هرچند انتظار می‌رفت راوی فلسفه خوانده با دیدن چیزهای جدید در هندوستان بیشتر به فکر فرو رود و مخاطبش را به تأمل دعوت کند. در خنثی نبودن این طنز به نقادی آن هم می‌شود اشاره کرد.
راوی به طور غیرمستقیم و در بیان اتفاقات مختلف سرزده از هم‌سفرانش یک تیپ مشخص از طلبه‌ها و طرز فکرشان را به‌نقد می‌کشاند.
مکان یعنی کشور هندوستان در این روایت مهم‌ترین عنصر است. مخاطب انتظار دارد که با خواندن کتاب تصور بیشتر و عمیق‌تری از کشور هندوستان پیدا کند؛ اما نویسنده در ساخت تصویری کلی از هندوستان ناتوان است.
او در خلق شوخی‌هایش مدام سراغ کثیف بودن و کیفیت بهداشت این کشور می‌رود. شوخی‌هایش را بارها تکرار می‌کند و اثر آن را از بین می‌رود. در گاو و فلفل تصویر تازه و مطلب جدیدی از هندوستان ارائه نمی‌شود.
عمده مطالب را مخاطب بارها در صفحه اکسپلور اینستاگرامش دیده است. البته به‌ندرت شخصیت‌هایی وارد روایت می‌شوند که پرداخت بیشتر به آنها می‌توانست به بهبود کیفی روایت کمک کند. مانند شیرعلی یک منبری سنی مذهب هیئت‌های شیعه که در واقع شیعه است و از باب تقیه و برای جلب نظر مخاطب از فرقه دیگر خودش را سنی معرفی می‌کند.
یکی دیگر از ویژگی‌های مثبت اثر سوژه و ایده جذاب آن است. سفر چند طلبه برای تقویت زبان به هندوستان ذاتاً طنز است. هندوستانی که لهجه بد انگلیسی مردمانش در جهان شهره و دست‌مایه طنز است.
لحن کنایی و طعنه‌های سیاسی نویسنده نیز مایه طنز اثر را تقویت می‌کند هرچند که لحن گاهی از یکدستی خارج می‌شود و گاهی متن، لحن جدی به خودش می‌گیرد.
همچنین در متن گاهی چیزهایی گفته می‌شود که در روایت کلی هضم نمی‌شود. مطالبی که از متن خارج است و حذف آن تغییری ایجاد نمی‌کند.
در کل می‌توان گفت که گاو و فلفل طنزنویسی از حوزه علمیه قم را معرفی می‌کند که می‌توان امید به خلق آثار بهتری از او در آینده داشت.
این کتاب را می‌توانید از این لینک تهیه کنید.
پایان
برای مطالعه معرفی سایر کتاب‌های طنز اینجا کلیک کنید.
