به گزارش روابط عمومي دفتر طنز حوزه هنري صد و سي و هشتمين نشست دگرخند روز يکشنبه 6 مرداد 1398 در سالن اَوِستا حوزه‌ي هنري با موضوع بررسي جايگاه و کارکرد هجو در شوخ طبعي؛ با حضور سيد مسعود شجاعي طباطبايي، عباس احمدي، حسين رضوي فرد، و با استقبال خوب علاقه‌مندان به ادبيات و طنز و با اجراي مهدي فرج اللهي برگزار شد.
در ابتدا، مسعود شجاعي طباطبايي گفت: من علاقمند به حوزه‌ي کاريکاتور بودم و اولين نمونه‌هايم را از سال 1359 با موضوع جنگ آغاز کردم. ابتدا، کاريکاتور معلم‌هايم را مي‌کشيدم و بعد از انقلاب و جنگ، صدام سوژه‌ي اصلي کارهايم شد. روي ديوارهاي اطراف فرودگاه مهرآباد کاريکاتور مي‌کشيدم که خبرنگاران خارجي از آن استقبال کردند. سپس، وارد اطلاعات هفتگي شدم که تيراژي حدود هفتصد هزار تا هشتصد هزار نسخه داشت.
هنرمندي به نام آني بال کراچي براي اولين بار در قرن 16، کشيدن کاريکاتور را از اطرافيانش آغاز کرد. موسيني نيز به لفظ کاريکاره (اغراق و بزرگنمايي) اشاره کرد که طرح‌هاي طنزآميزي بود که جنبه‌ي شوخي داشت. سپس، در سال 1831 نشريه‌اي به نام لَ کاريکاتور توسط شارل فيليپون منتشر شد. ضمنا، ريديکول به معناي برشمردن عيب و پرده دري و بزرگنمايي زشتي‌ها است و ابتدا، شارل فيليپون چهره‌ي لويي فيليپ را شبيه گلابي مي‌کشد و به همين خاطر زنداني مي‌شود. گلابي در فرانسه به معناي انسان ابله هست. بعد از او، دوميه و بسياري از کاريکاتوريست‌ها چهره‌ي لويي فيليپ را شبيه گلابي کشيدند. بعدها، در سال 1974 نشريه‌ي MAD به عنوان نشريه‌ي کاريکاتور در آمريکا و همزمان با آن در هندوستان چاپ شد که به دليل کشيدن کاريکاتور ترامپ تحت فشار قرار گرفت. با رياست جمهوري ترامپ و به خاطر کاريکاتوري که آنتونيو آنتونيوس از ترامپ و نتانياهو کشيد صفحه‌ي کاريکاتور از نيويورک تايمز حذف گرديد.
بعد از آن، مسعود شجاعي طباطبايي چند نمونه کاريکاتور هجوآميز را به حاضران نشان داد و درباره آنها توضيحاتي را ارائه کرد.
در بخش بعدي، عباس احمدي در مورد هجو گفت: هجو به معناي دشنام دادن و نکوهيدن مي‌باشد و از زمان اعراب اهل جاهليت وجود داشته که به زبان فارسي نيز وارد شده‌است. هجو در تقابل با مدح هست و جنبه‌ي شخصي دارد و برخاسته از کينه و بدخواهي است و غير عادي و غيرمنصفانه مي‌باشد.
مرحوم کيومرث صابري معتقد بود که طنز جراحي و هجو سلاخي است زيرا طنز براي بهبود و هجو براي ضربه زدن است. سرودن هجو مي‌تواند دلايل مختلفي داشته باشد. براي مثال به چند نمونه آن اشاره مي‌کنيم:
آزردگي شخصي شاعر؛ مثل شعري که منسوب به فردوسي است و خطاب به سلطان محمود غزنوي سردوه شده‌است. «بسي رنج بردم در اين سال سي … »
مشاجرات قلمي شاعران با يکديگر؛ مثل مشاجرات خاقاني و رشيد الدين وطواط
نااميدي از گرفتن صله؛ اشعار انوري، مکاتبات ايرج ميرزا و ملک التجار
هجوگويي جزو سرشت شاعر بوده؛ ديوان خاکشير، راغب اصفهاني
و يا اشعار ميرزاده‌ي عشقي در زمان مشروطه و قاجار که هجوگويي در آن جنبه‌ي اجتماعي و سياسي داشته‌است.
پس از آن، حسين رضوي فرد درباره‌ي هجو گفت: هر جا که ساختار زبان و کارکرد معمول آن به هم بريزد خنده ايجاد مي‌گردد و مظاهري از طنز شکل گرفته‌است. البته، در مظاهر شوخ طبعي، امکان دارد، اشعار، بي‌معني باشند ولي ايجاد شادي کنند که آنها را معني اندر معني مي‌نامند مانند شعرهاي هدايت الله رازي که اشعار بي‌معني اش را به تقليد از خمسه‌ي نظامي سرود و از شاه عباس صله دريافت کرد ولي به خاطر سه بيت معني‌دار، به دستور شاه، سه دندان او را کشيدند.
به طور کلي، تاريخ زماني که شوخ طبعي در آن رايج بود حتما بايد لحاظ شود. به طورکلي، هجو به دو صورت رکيک، «اخلاق الاشراف عبيد زاکاني» و پوشيده، هجو خاقاني توسط ابوالعلاي گنجوي پدر زن خاقاني است. در اشعار حافظ هم، طنزهاي رندانه وجود دارد.
دکتر رضوي فرد در مورد اخلاق الاشراف عبيد زاکاني گفت: عبيد زاکاني هم دوره‌ي حافظ بود و به خاطر ستم شاهان، تصميم گرفت که اين کتاب را به تقليد از اوصاف الاشراف خواجه نصير بنويسد. او کتابش را مانند طبقات جهنم به هفت بخش تقسيم کرد و از صنعت غافلگيري، سفسطه و … در آن استفاده نمود و نقدي که او به وضعيت آن دوره داشت سبب ماندگاري کتابش شد.
در ادامه حسين رضوي فرد به چند نمونه از آثار عبيد در اين خصوص اشاره کرد.
سپس، فلورا تاجيک شعري را با موضوع ترامپ و تحريم با لهجه‌ي شيرازي براي مخاطبان خواند. فرهاد موحدي، شعري در هجو ملکه‌ي انگليس خواند و پس از آن علي بهاري و متين کريمي؛ نثر و شعر طنزي را براي حاضران خواندند و حسن ختام اين برنامه شعرخواني دکتر عباس احمدي بود.
در اين برنامه فرزين پور محبي، امين تويسرکاني، مهرداد حسين‌زاده، ميثم کريمي، محمد مهدي معارفي، فرهاد موحدي و محمد رضا درخشان نيز حضور داشتند.
139 اُمين نشست دگرخند با موضوع شگردهاي کمدي، چهارشنبه ششم شهريور ماه 1398 در سالن اوستا برگزار خواهد شد.
حضور در اين برنامه براي عموم علاقه‌مندان به ادبيات رايگان و آزاد است.
ياسمن حسيني – دفتر طنز حوزه هنري
