خر حیوان نجیبی است؛ خرپژوهی در نظم و نثر فارسی
نویسنده: بنیامین نوری
«گاوان و خران باربردار
بهْ ز آدمیان مردم‌آزار»
گلستان سعدی (باب اول در سیرت پادشاهان)
با کمک گرفتن از فرهنگ فارسی عمید، می‌توانیم بگوییم «خر» دارای سه معنی زیر است:
۱. از منظر زیست‌شناسی، خر به معنی جانوری چهارپا و کوچک‌تر از اسب است با گوش‌های دراز و یال کوتاه.
۲. در ترکیب با واژگان دیگر، خر به معنی درشت و بزرگ است؛ مانند خرچنگ، خرمگس، خرگوش، خرمهره، خرپشت و…
۳. خر به معنی احمق و نادان است.
مردم معمولاً خر را با معنای سوم می‌شناسند و خر در فرهنگ عامه به معنای کودنی، نادانی و بلاهت است. به همین دلیل واژه خر، فی ذاته بار طنز و شوخی دارد و طنزپردازان بسیاری از خر در آثارشان استفاده کرده‌اند. در این نوشته، دو کتاب با موضوع خر و خرپژوهی را معرفی می‌کنیم:
۱. کتاب «خرپژوهی» به کوشش زنده‌یاد «ابوالفضل زرویی نصرآباد»
کتاب خرپژوهی تقریباً یک سال بعد از آسمانی شدن استاد زرویی نصرآباد، با تنظیم و تصحیح نسیم عرب‌امیری منتشر شد.
سیدمهدی شجاعی، مدیر مسئول انتشارات کتاب نیستان، در مقدمه کتاب توضیح می‌دهد که این پژوهش عظیم، طی چند سال به چند هزار صفحه رسیده بود با سرفصل‌های بسیار؛ سرفصل‌هایی مانند: خر در ادیان و کتب آسمانی، خر در افسانه‌های ملل مختلف، خر در تمثیل‌ها، متل‌ها و ضرب‌المثل‌ها و فرهنگ و ادبیات بومی هر منطقه جهان، خر در ادبیات کهن ایران، خر در ادبیات کهن کشورهای مختلف جهان، خر در یونان باستان، خر در رنسانس، نقش خر در جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای، تصور غم‌انگیز جهان بدون خر و…
ولی تنها بخش «خر در ادبیات منظوم و منثور ایران» از آن باقی مانده است. کتاب خرپژوهی شامل دو قسمت است:
۱. حکایات و لطایف نظم
۲. حکایات و لطایف نثر
در ادامه گلچینی از متون نظم و نثر این کتاب را می‌خوانیم:
خر اندر هجا
سگی را نوشتم خر اندر هجا
که این نکته پنداشتم قدح اوست
خر از روی تحدی برآشفت و گفت
که این قطعه هجو من و مدح اوست
(شهاب ترشیزی)
خر تو خر
این چه بساطی است، چه گشته مگر؟
مملکت از چیست شده محتضر؟!
موقع خدمت همه مانند خر
جمله اطباش، به گِل مانده در
به‌به از این مملکت خر تو خر
نیست به دزدی شما، در جهان
کیست که خر کرده، شما را چنان؟
چیست که خفتند، همه بی‌گمان؟
وه به شما، ای همه افتادگان!
به‌به از این مملکت خر تو خر
مادر بیچاره، فتاده علیل
دخترک اندر پی هر کج‌سبیل
پرستارانش ز وزیر و وکیل
جمله فتادند، به فکر آجیل
به‌به از این مملکت خر تو خر
(میرزاده عشقی)
ثبت‌نام
به ملاقات دوستش شخصی
رفت، اما نداده بود خبر
هر چه در زد کسی جواب نداد
شد از این قصه بس ملول و پکر
در دم از شدت غضب نوشت
به در منزل رفیقش، «خر»
روز بعدش بدید در بازار
گله و شکوه را گرفت از سر
دوستش عذرخواه گشت و بگفت
خود شدم زین قصه مستحضر
گفت: کس درب روی من نگشود
تو چه دانی که بوده است آخر
گفت: گویا ز یادتان رفته است
که نوشتید نام خود بر در
(قاسم رفقا)
کره الاغ کدخدا
کره الاغ خدا یورتمه می‌رفت تو کوچه‌ها
الاغه چرا یورتمه می‌ری؟
دارم می‌رم بار بیارم دیرم شده عجله دارم
الاغ خوب و نازنین، سر در هوا، سم در زمین
یالت بلند و پر مو، دمت مثال جارو
یه کمی به من سواری می‌دی؟
نه که نمی‌دم.
چرا نمی‌دی؟
واسه اینکه من تمیزم، پیش همه عزیزم
اما تو چی؟
موی بلند، روی سیاه، ناخن دراز
واه واه واه…
(منوچهر احترامی)
مردی خرش را گم کرده بود، گرد شهر می‌گشت و شکر می‌گفت. گفتند شکر چرا می‌کنی گفت از بهر آن که من بر خر ننشسته بودم وگرنه من نیز امروز چهارم روز بود که گم شده بودمی.
(رساله دلگشا، عبید زاکانی)
ملا رفته بود الاغ بخرد. دهاتی‌ها اجتماع کرده بودند و بازار خرفروشی رواج کامل داشت. یک نفر شهری که از آنجا عبور می‌کرد گفت: در اینجا جز دهاتی و خر چیزی پیدا نمی‌شود. ملا ناراحت شد و گفت: مگه تو دهاتی هستی؟ طرف گفت: خیر. ملا گفت: پس تو حتماً دومی‌اش هستی!
(ملا نصرالدین توفیق)
رحمت گرد چاقه‌ای می‌گه: اولین دفعه که از تهران به مشهد رفتم، کمتر از یه ساعت تو راه بودم. وقتی در فرودگاه مشهد از هواپیما پیاده شدم به همراهم گفتم: اگه می‌دونستم راه آن‌قدر نزدیکه با الاغ خودم می‌آمدم.
(لطیفه‌ها و لبخندها، احمد شیشه‌گران)
۲. کتاب «قصه ما به خر رسید» به کوشش «غلامعلی گرایی» و «زهراسادات حسینی»
این کتاب به خر و خرپژوهی در شعر فارسی می‌پردازد. کتاب قصه ما به خر رسید شامل سه فصل است:
۱. پیشینه خرپژوهی و خرنامه‌نویسی
۲. خرپژوهی در اشعار طنزپردازان از قرن چهارم تا پایان مشروطه
۳. خرپژوهی در اشعار شاعران معاصر و تشکیل حزب خران
پژوهشگران در فصل نخست، خر را به معنای واقعی کلمه برای ما می‌شکافند و موضوعات زیر را بررسی می‌کنند:
انواع خرهای اهلی، تغذیه خر، اقتصاد خر (دارو از پوست خر، گوشت خر، شیر خر، پنیر خر، قیمت خر و…)، خر یا الاغ قبرسی، خرهای قبرسی در ایران، مزارع پرورش خر در ایران، قوانین خنده‌دار خر، دانستنی‌های جالب درباره خرها، چرا نماد حزب جمهوری‌خواه و دموکرات آمریکا فیل و الاغ است؟، روابط اجتماعی خران، خر در زبان فارسی و مفاهیم کنایی و تمثیلی خر.
در ادامه گلچینی از دانستنی‌های جالب درباره خرها و مفاهیم کنایی و تمثیلی خر را می‌خوانید:
دانستنی‌ها
• آیا می‌دانستید خرها حافظه خیلی خوبی دارند؟ آن‌ها می‌توانند جایی که بوده‌اند یا خری که ۲۵ سال پیش دیده‌اند را به یاد بیاورند.
• اگر خر فکر کند کاری خطرناک است، هرگز آن را انجام نمی‌دهند.
• در پژوهش‌های دانشمندان خر باهوش‌ترین حیوان خانگی است. حتی از سگ و گربه خیلی باهوش‌تر است. برخلاف باور رایج، خر، خر نیست، باهوش است.
• خر تنها یک بار که از خانه صاحبش رفت صحرا و برگشت، راه را یاد می‌گیرد!
• خر هیچ‌گاه یک اشتباه را دوبار تکرار نمی‌کند!
• یک خر در شرایط بیابانی می‌تواند صدای پای یک خر دیگر را از فاصله ۹۵ کیلومتری بشنود. شاید به خاطر گوش‌های بزرگ‌شان باشد.
• خرها اگر تنها بمانند به راحتی افسرده می‌شوند. به همین گله‌ای زندگی می‌نمایند. آن‌ها در غیاب سایر خرها به همراهان دیگری مثل بز و انسان نیاز دارند.
• به قول یکی از اساتید، گاو از خر خرتر است. چون گاو نان را با سفره پلاستیکی‌اش می‌خورد و می‌میرد، ولی خر نمی‌خورد!
مفاهیم کنایی و تمثیلی
• از خر افتادن؛ کنایه از مردن، از عالم رفتن.
• چو خر در گل ماندن؛ واماندن.
• خر خود را از پل گذرانیدن؛ با عدم اعتنا به خواهش و نفع دیگران به سود یا غرض خویش رسیدن.
• سرخر؛ مزاحم، یار ناموافق با دیگران.
• محشر خر؛ کنایه از شلوغی و درهم برهمی عظیم.
• نره خر؛ فحشی است که به آدم قوی‌جثه و بی‌فکری دهند.
• از خر شیطان پیاده شو؛ از این کار خطرناک دست بکش.
• خر تو خر است؛ بی‌نظمی و هرج‌ومرجی تمام است.
در فصل دوم و سوم کتاب هم به حزب خران و نقش خر در شعر شاعران قرن چهارم تا مشروطه و معاصر پرداخته شده که در این نوشته، ابتدا اندکی درباره حزب خران و سپس گلچینی از اشعار کتاب را می‌خوانید:
حزب خران
در شرایط زمانی عدم آزادی مطبوعات، حزب خران وسیله و دست‌آویزی بود تا حرف‌هایی را که صریح و مستقیم نمی‌توان گفت، غیرصریح و غیرمستقیم و در پناه و زیر پوشش حزب خران بتوان گفت. این حزب توسط نشریه توفیق شکل گرفت و اولین اعضای این حزب، خرکاکاتوفیق، کاکاتوفیق، گشنیزخانم و ممولی بودند. این حزب دارای شعار، نشریه، اساس‌نامه و سرود بود.
گلچینی از اشعار کتاب قصه ما به خر رسید:
عجب خری بود!
دل در پی عشق و دلبری بود
یارم به هوای دیگری بود
او رفت و دلم به عشق او ماند
بیچاره دلم؛ عجب خری بود!
(محمدرضا صادقی)
عروسی با خر و اسب و…
با اسب و خر و گاو عروسی کردن
با مار سیاه دیده‌بوسی کردن
بهتر که برای لقمه‌ای نان، شب و روز
عادت بکنی به چاپلوسی کردن
(علیرضا رضایی)
نفایس‌النقایض!
به سراغ خر اگر می‌آیید
نرم و آهسته بیایید
مبادا که تَرک بردارد
استخوان‌هاتان
از جفتک او!
(سعید سلیمان‌پور)
خریت
از بس که خریت است در طبع بشر
خواهی که نیوفتد نگاه تو به خر؟
کس گر به درت کوفت بر او در مگشای
ور آینه‌ای تو راست در آن منگر
(ابوالقاسم حالت)
سخن آخر:
ستاره بود بالا
شکوفه بود پایین
قصه خر تموم شد
قصه خر بود همین!
پایان
برای مطالعه سایر مقالات اینجا کلیک کنید.
