مروری بر آثار عبید زاکانی
نویسنده: الهه ایزدی
«خواجه نظام‌الدین عبیدالله زاکانی»، در قرن هشتم هجری در یکی از توابع قزوین متولد شد. او معروف به «عبید زاکانی» است.
بیشتر آثار او طنز است و با وجود داشتن اشعار جدی، شهرتش به‌خاطر اشعار طنزش است. او زشتی‌ها و پلیدی‌ها را نقد می‌کرد. از رنج مردم گفتن و از نالایقی و جهالت حاکمان و تزویر و ریای آدم‌ها با زبان طنز، کاری بود که عبید زاکانی می‌کرد. این کار را بی‌پروا و شجاعانه انجام می‌داد و به همین دلیل بین مردم محبوب و بین برخی حاکمان مغضوب شده بود.
آثار عبید زاکانی به قرار زیر است:
دیوان لطایف
این دیوان شامل چند منظومه از جمله موش و گربه، صدپند و ریش‌نامه است. زبان این دیوان طنز و لطیفه است که البته گاهی تند و رکیک می‌شود و ممکن است در نگاه اول چندان لطیف به نظر نرسد؛ اما لطافت آن در معانی والا، نگاه تیزبین، مهارت نقد و طنازی بی‌نظیر عبید است.
موش و گربه معروف‌ترین اثر عبید زاکانی است که از محبوبیت زیادی برخوردار است. داستان این قصیده که طنزی اعتراضی است، در شهر کرمان اتفاق می‌افتد.
گربه‌های شهر که دشمنی قدیمی با موش‌ها داشتند، در ظاهر با موش‌ها عهد صلح و دوستی می‌بندند؛ ولی در واقع آنها را فریب می‌دهند و عهد خود را می‌شکنند. جنگی بزرگ بین لشگر موش‌ها و گربه‌ها در بیایان‌های کرمان درمی‌گیرد. لشکر موش‌ها پیروز و شاه گربه‌ها گرفتار می‌شود؛ اما گربه‌شاه ریسمان را با دندان پاره کرده و به‌موش‌ها حمله می‌کند و آنها را شکست می‌دهد.
در این منظومه، عبید زاکانی به کنایه و تمثیل بیان می‌کند که ضعیفان و محرومان هرگز نباید به صاحبان قدرت اعتماد کنند؛ چراکه اگر به‌ظاهر نیز صلح و دوستی بین آنان برقرار شود، عاقبت قدرتمندان به خاطر منافع خود عهد صلح را می‌شکنند و هرگز دوست و از جنس محرومان نخواهند شد.
رساله اخلاق الاشراف
رساله «اخلاق الاشراف» به زبان طنز نوشته شده؛ اما تفاوت آن با آثار دیگر عبید در این است که او در این اثر با استفاده از نقیضه‌سازی آثار شاعران بزرگی چون فردوسی، حافظ، سعدی و واژگون‌سازی مفاهیم اخلاقی و دینی، به نقد و اعتراض به انحطاط اخلاقی و فساد می‌پردازد.
عبید این رساله را به شیوه رسالاتی تنظیم کرد که معمولاً فضلا و اندیشمندان برای شاهان و بزرگان می‌نوشتند. در این رسالات معمولاً نویسنده تلاش می‌کرد تا به اشاره به حکایات و نقل اشعار مختلف پادشاه را نصیحت کند و به او فضائل اخلاقی را بگوید.
عبید این بار به تأسی از این شیوه، روشی وارونه را برای نصیحت برگزیده است؛ او دو نوع نگاه را در زمینه‌های مختلف ذکر کرده است؛ یکی را نگاه منسوخ نامیده و دیگری را نگاه مختار.
نگاه منسوخ از دید او، نگاهی است که فضایل اخلاقی را می‌شنود و آنها را رعایت می‌کند، اما نگاه مختار -همان‌طور که از نامش پیداست- مربوط به مردمانی است که هرآنچه می‌خواهند می‌کنند تا در زمانه موفق شوند و قدرت و ثروت و منزلت بیابند.
نگاه مختار در رساله اخلاق الاشراف همان نگاه رایج زمانه عبید است. او این دو نگاه را در فصول زیر مورد اشاره قرار می دهد: در حکمت، در شجاعت، در عفت، در عدالت، در سخاوت، در حلم و وفا، در حیا و وفا و صدق و رحمت و شفقت.
عبید آن‌چه را که در شرایط زمانی او وجود داشته، در این رساله به زبان می‌آورد و آن را جزو اصول بدیهی اخلاقی نگاه مختار می‌داند که بزرگان از فسق و فجور به بزرگی رسیده‌اند و برای رسیدن به مقامات باید هر کاری که می‌شود، کرد.
دیوان اشعار
دیوان اشعار عبید زاکانی شامل غزلیات، مثنویات، قصاید، رباعیات، مقطعات، ترکیبات و ترجیع‌بند است که بعضی به زبان طنز و بعضی دیگر جدی هستند.
رساله دلگشا
دومین اثر معروف عبید زاکانی، رساله دلگشا است. این اثر از دو بخش حکایات فارسی و عربی تشکیل شده است. بسیاری معتقدند که رساله دلگشا خنده‌دار‌ترین اثر عبید است چون حکایت‌های کوتاه طنزی دارد که با زبانی شیوا و روان و صریح به نقد زشتی، خرافات، فساد، ستم و جهل موجود در جامعه می‌پردازد.
پایان
برای مطالعه معرفی سایر طنزپردازان ایران و جهان اینجا کلیک کنید.
