مصطفی زندی مردی که کمدی را جدی می گیرد
نویسنده: علیرضا عبدی
مصطفی زندی را باید یکی از معماران اصلی کمدی‌های پرفروش سال‌های اخیر سینمای ایران دانست. او نویسنده‌ای است که به‌جای دنبال کردن جشنواره‌ها و منتقدان، مسیر دیگری را انتخاب کرده: شناخت دقیق مخاطب عام و خنداندن او با ابزارهایی که خودش می‌شناسد.
یعنی داستان خوب، موضوعات مبتلا به جامعه و شوخی‌های مناسب و بجا. او که دوران کودکی و نوجوانی‌اش را در شهر ری گذرانده، کامل جنس زندگی عام مردم را چشیده و از آن خبر دارد.
فیلم‌های سینمایی؛ از «هزارپا» تا «هتل»
«هزارپا» (۱۳۹۷): این فیلم به کارگردانی ابوالحسن داوودی، با فروش ۳۸ میلیارد تومان پرفروش‌ترین فیلم سال ۱۳۹۷ شد. ایده‌ی اولیه‌ی این فیلم که درباره مردی است که برای نزدیک شدن به دختر مورد علاقه‌اش خود را جانباز جا می‌زند، از مصطفی زندی بوده است.
طرح چندخطی «هزارپا» سال ۹۰ توسط زندی نوشته شده بود. امیر برادران، یکی دیگر از نویسندگان، در این باره گفته: «هدف اولیه از ساخت هزارپا تولید یک فیلم خوب بود و نه صرفاً فروش. این فیلم آن‌قدر موفق بود که گروه نویسندگانش (امیر برادران، پیمان جزینی و مصطفی زندی) توسط هدایت‌فیلم جذب شدند تا فیلمنامه‌ی کمدی بعدی یعنی «هتل» را بنویسند.
«تورقوزآباد» (۱۳۹۸): به کارگردانی علی شاه‌حاتمی، داستان دانشجویی را روایت می‌کند که با یک دروغ وارد ماجراهای غیرمنتظره‌ای می‌شود. فیلمی که می‌توانست بیش از این‌ها به حقش برسد.
«جوجه‌تیغی» (۱۳۹۹): فیلم‌نامه‌ای این فیلم را زندی به همراه سجاد پهلوان‌زاده نوشت و اولین تجربه‌ی کارگردانی مستانه مهاجر بود. این فیلم نشان داد که زندی می‌تواند در قالب‌های متفاوتی هم بنویسد: کمدی سیاسی – اجتماعی.
«بندربند» (۱۳۹۹): یک فیلم درام و اجتماعی به کارگردانی منیژه حکمت که زندی در نگارش فیلمنامه آن همکاری داشته است. داستان درباره یک گروه موسیقی سه‌نفره است که پس از از دست دادن همه دارایی‌شان در سیل خوزستان، سفری از جنوب به تهران را آغاز می‌کنند تا در یک مسابقه موسیقی زیرزمینی شرکت کنند. این فیلم برخلاف کمدی‌های گیشه‌ای زندی، یک درام جاده‌ای است و نشان می‌دهد که او در ژانرهای دیگر هم حرف برای گفتن دارد
«خرچنگ» (۱۴۰۲): بازنویسی فیلمنامه و «قلهک» (۱۴۰۱) طرح اولیه از اوست.
«هتل» (۱۴۰۲): این فیلم به کارگردانی مسعود اطیابی، با ۵ میلیون و ۳۳۵ هزار مخاطب، به یکی از پرمخاطب‌ترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران تبدیل شد. این فیلم نشان داد که زندی و تیمش می‌توانند فرمول موفقیت «هزارپا» را تکرار کنند و حتی از آن هم فراتر بروند.
سریال‌ها؛ از «بیدار باش» تا «قول مردونه»
«شاید برای شما هم اتفاق بیفتد»: (اواخر دهه ۸۰ و اوایل ۹۰) زندی یکی از نویسندگان اصلی این مجموعه‌ی اپیزودیک بوده و فیلمنامه‌ی قسمت‌های متعددی از آن را نوشته است.
اپیزودهایی مثل «یه دروغ کوچولو»، «عاشق»، «مقصر» و «نیمه گم شده» از جمله آثاری هستند که به قلم او نگارش شده‌اند. این مجموعه اپیزودیک، بستری برای تمرین و تجربه‌اندوزی زندی بود تا بعدها به فیلمنامه‌های بلند سینمایی (مخصوصاً کمدی) برسد.
«کسی خوابه؟»: (۱۳۹۰) زندی در کنار پیمان جزینی، سیروس میمنت و علیرضا ناظرفصیحی، از نویسندگان این مجموعه‌ی طنز آیتمی طنز به کارگردانی جواد رضویان بوده است.
«راه طولانی خانه» (۱۳۹۱): یک سریال ۳۰ قسمتی در ژانر خانوادگی و اجتماعی که از شبکه یک سیما پخش شد. داستان پدری به نام مرتضی تفرشی (با بازی رضا کیانیان) را روایت می‌کند که برای برآورده کردن خواسته‌های سه فرزندش تحت فشار مالی شدیدی قرار دارد و تصمیم می‌گیرد مجازات یک تصادف رانندگی را بر عهده بگیرد تا پولی به دست آورد.
نویسندگان علیرضا مسعودی (علی مشهدی) و مصطفی زندی هستند. این سریال یکی از اولین تجربه‌های جدی زندی در نویسندگی تلویزیونی بود و نشان داد که می‌تواند از فضای صرفاً کمدی فاصله بگیرد و درام اجتماعی بنویسد.
«بیدار باش» (۱۳۹۱): یک مجموعه تلویزیونی به کارگردانی احمد کاوری و تهیه‌کنندگی جواد نوروزبیگی که در هفته دفاع مقدس سال ۱۳۹۱ از شبکه یک سیما پخش شد.
فیلمنامه‌ی این سریال به قلم حسین تراب‌نژاد، مصطفی زندی و پیمان جزینی نوشته شده است. داستان درباره چند جوان است که برای اجرای تئاتر عازم مناطق جنگی می‌شوند و در منطقه، نیروهای دشمن یکی از این جوانان به نام گرزین به‌گزین (با بازی مجید صالحی) را با فرمانده مقر اشتباه می‌گیرند.
«در قصه‌ها زندگی می‌کنند» (۱۳۹۵): این مجموعه‌ی آنتولوژی به کارگردانی داود بیدل، کاملاً به نویسندگی مصطفی زندی ساخته شده است. زندی درباره‌ی این سریال گفته که مضمون اصلی آن «اخلاق» است. نکته‌ی جذاب: این سریال نشان می‌دهد که زندی حتی وقتی سراغ مضامین اخلاقی می‌رود، باز هم زبان طنز را رها نمی‌کند.
«قول مردونه»: (۱۴۰۴) جدیدترین سریال زندی است که به کارگردانی قربانعلی طاهرفر و تهیه‌کنندگی ایرج محمدی برای شبکه سه سیما ساخته شده است.
فلسفه‌ی طنز مصطفی زندی؛ «کمدی، اول باید سرگرم کند»
مصطفی زندی دیدگاهش را درباره‌ی کمدی به‌روشنی بیان می‌کند: کارکرد اصلی، سرگرمی است: ما قرار است پفک تولید کنیم. پفکی که همه دوست دارند و سمتش می‌آیند و اگر قرار است برویم سمت تنظیمات ایمنی و سلامت بدن، می‌رویم پسته می‌خوریم!
او معتقد است که اگر سینمای کمدی ایران را «سخیف» بدانیم، به مخاطبانی که از این آثار استقبال می‌کنند، توهین کرده‌ایم. از نظر او، کارکرد اصلی کمدی، سرگرم کردن مخاطب است.
شناخت مخاطب عام، کلید موفقیت: مصطفی زندی تأکید می‌کند که انتخاب موضوع مناسب و نزدیک به دغدغه‌های مخاطب عام، رمز فروش و موفقیت فیلم است و نویسندگان باید با فرهنگ عامه و مسائل روز جامعه آشنا باشند.
ساختارمند، نه جوک‌محور: منتقدان و مدرسان فیلمنامه‌نویسی، آثار او را داستان‌محور، ساختارمند و دارای کمدی موقعیت می‌دانند و آنها را از کمدی‌های صرفاً جوک‌محور متمایز می‌کنند. کمدی با الگوی جابه‌جایی، کمدی با الگوی ناجورها (odd couple).
تکرار کلیشه‌ها، ایرادی ندارد: او معتقد است که تکرار موضوعات کلیشه‌ای ایرادی ندارد، زیرا طنز اساساً با کلیشه‌ها سروکار دارد. مسائل اجتماعی، اقتصادی، خانوادگی یا نقد دولتمردان همیشه موضوعاتی هستند که مخاطب را جذب می‌کنند. چرخ از قبل اختراع شده و می‌شود روی آن حرکت کرد. اختراع دوباره‌ی چرخ هیچ کمکی به ساخت کمدی شما نمی‌کند.
الگوپذیری از آثار موفق: زندی بر ضرورت شناخت و استفاده از الگوهای موفق در سینما و تلویزیون تأکید می‌کند که داشتن الگوی ذهنی باعث می‌شود نویسنده در برابر نقدهای غیرمنصفانه مقاوم بماند و اعتمادبه‌نفس خود را حفظ کند.
جمع‌بندی؛ کمدی به مثابه یک صنعتِ جدی
شاید بهترین راهِ فهمِ کارنامه‌ی یک نویسنده‌ی طنز، ردیف‌کردنِ نامِ آثارش نباشد؛ بلکه این باشد که ببینیم او چه نسبتی با «مخاطب» برقرار کرده است.
برخی برای منتقدان می‌نویسند، برخی برای جشنواره‌ها، و برخی برای مردم. این نویسنده از دسته‌ی سوم است؛ کسی یاد گرفت خنده‌ی مردم زبانی دارد که با تئوری‌های آکادمیک به دست نمی‌آید.
او هیچ‌وقت ادعای «هنرِ والا» نکرده و صریح گفته که کمدی اول باید سرگرم کند و معتقد است توهین به مخاطبِ این آثار، توهین به خودِ مردم است.
منتقدان می‌گویند آثارش داستان‌محور و ساختارمند است و بر پایه‌ی کمدی موقعیت بنا شده، نه شوخی‌های دم‌دستی. او از الگوهای کلاسیک کمدی استفاده می‌کند و به قول خودش، چرخ را از قبل اختراع کرده‌اند؛ باید یاد بگیریم روی همان چرخ سریع‌تر حرکت کنیم.
در نهایت، مصطفی زندی یک «صنعتگرِ کمدی» است؛ صنعتگری که مخاطبش را می‌شناسد و به‌جای وعده‌های بزرگ، به فکرِ نتیجه‌ی واقعی است: خنداندنِ کسی که دو ساعت فرصت دارد از مشکلاتش فاصله بگیرد.
شاید این کمدی از نگاهِ برخی «سخیف» باشد؛ اما گاهی سرگرم کردن در چارچوب و خندیدن آدم‌ها به اتفاقات واقعی، هزاران نفر را به تماشا می‌آورد و این خودش یک دستاورد است.
پایان
بخش «طنزپردازان» دفتر طنز را دنبال کنید
